← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4res consumptibiles et non consumptibiles
ang. consumable and non-consumable goods
res quae usu consumuntur / res quae usu non consumuntur (łaciński)
— Klasyczny podział rzeczy według sposobu wyczerpywania się w korzystaniu zgodnie z przeznaczeniem — fundamentalna kategoria dogmatyczna mająca szerokie konsekwencje praktyczne, szczególnie dla użytkowania (ususfructus) i pożyczki (mutuum). Klasyczne rzymskie pojęcia res quae usu consumuntur (rzeczy zużywalne) i res quae usu non consumuntur (rzeczy niezużywalne) — fundamentalna kategoria klasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie kryteria: (1) RZECZY ZUŻYWALNE — wyczerpują się w jednym lub kilkukrotnym użyciu zgodnie z przeznaczeniem (np. pożywienie, wino, paliwo, lekarstwa); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) RZECZY NIEZUŻYWALNE — można z nich wielokrotnie korzystać bez ich zużycia (np. nieruchomości, narzędzia, biżuteria, niewolnicy). Klasyczne rzymskie zastosowania kategorii: (1) USUSFRUCTUS — D. 7.5.1: ususfructus to ius alienis rebus utendi fruendi salva rerum substantia (prawo używania i pobierania pożytków z cudzej rzeczy z zachowaniem jej istoty); klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile dotyczyła tylko rzeczy niezużywalnych (klasyczna zasada salva rerum substantia); odrębny senatus consultum z wczesnego pryncypatu (omawiany w D. 7.5.1) wprowadził quasi ususfructus dla rzeczy zużywalnych: użytkownik nabywał własność rzeczy zużywalnych, ale obowiązany był zwrócić tę samą ilość, jakość i rodzaj rzeczy po ustaniu ususfructus; (2) MUTUUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile pożyczki: tylko dla rzeczy zużywalnych, ponieważ pożyczkobiorca staje się właścicielem pożyczonych rzeczy z obowiązkiem zwrotu takiej samej ilości tego samego rodzaju i jakości; (3) COMMODATUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile użyczenia: tylko dla rzeczy niezużywalnych, ponieważ biorący w użyczenie ma obowiązek zwrócić tę samą rzecz; (4) DEPOSITUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile przechowania: typowo dla rzeczy niezużywalnych (z modyfikacjami dla depositum irregulare — przechowania pieniędzy). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę systematykę. BGB § 92 — Verbrauchbare Sachen: rzeczy ruchome są zużywalne, jeżeli ich zwykłe przeznaczenie polega na zużyciu lub zbyciu; rzeczy ruchome należące do magazynu lub innego majątku składu są również zużywalne, jeżeli ich zwykłe przeznaczenie obejmuje pojedyncze zbycie lub zużycie; klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu. Polski Kodeks cywilny — KC nie zawiera ogólnej definicji rzeczy zużywalnych, ale kategoria ta wykorzystywana jest w wielu instytucjach: KC art. 264 (jeżeli przedmiotem użytkowania są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku albo prawo, którego nie wykonywa się przez posiadanie, użytkownik może rozporządzać tymi rzeczami lub prawami; w razie ustania użytkowania jest on obowiązany do zapłaty wartości tych rzeczy lub praw lub do zwrotu rzeczy tego samego gatunku w tej samej ilości i tej samej jakości — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim quasi ususfructus, w odróżnieniu od klasycznego ususfructus dla rzeczy niezużywalnych); KC art. 720 (przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mutuum, dotycząca rzeczy zużywalnych); KC art. 710 (przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim commodatum, dotycząca rzeczy niezużywalnych); KC art. 845 (jeżeli z przepisów szczególnych albo z umowy lub okoliczności wynika, że przechowawca może rozporządzać oddanymi na przechowanie pieniędzmi, papierami wartościowymi lub innymi rzeczami oznaczonymi tylko co do gatunku, stosuje się odpowiednio przepisy o pożyczce — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim depositum irregulare, dla pieniędzy i innych rzeczy zużywalnych). Polska konstrukcja kategorii: (1) RZECZY ZUŻYWALNE — wyczerpują się w użyciu zgodnym z przeznaczeniem (pieniądze, towary konsumpcyjne, surowce); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim res quae usu consumuntur; (2) RZECZY NIEZUŻYWALNE — można z nich wielokrotnie korzystać bez ich zniszczenia (nieruchomości, narzędzia, pojazdy); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim res quae usu non consumuntur; (3) RZECZY OZNACZONE CO DO GATUNKU — zazwyczaj zużywalne (są wymienialne między sobą); KC art. 720 dla pożyczki; (4) RZECZY OZNACZONE CO DO TOŻSAMOŚCI — zazwyczaj niezużywalne (mają indywidualny charakter); KC art. 710 dla użyczenia. Polskie zastosowania kategorii: (1) UMOWA POŻYCZKI (KC art. 720) — tylko dla rzeczy zużywalnych: pieniądze, rzeczy oznaczone co do gatunku; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mutuum; (2) UMOWA UŻYCZENIA (KC art. 710) — typowo dla rzeczy niezużywalnych: rzeczy oznaczone co do tożsamości; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim commodatum; (3) UŻYTKOWANIE NIEPRAWIDŁOWE (KC art. 264) — quasi ususfructus dla rzeczy zużywalnych: użytkownik nabywa własność, ale zwraca tę samą ilość; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim quasi ususfructus (D. 7.5.1); (4) PRZECHOWANIE NIEPRAWIDŁOWE (KC art. 845) — depositum irregulare dla rzeczy zużywalnych: przechowawca może rozporządzać; klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim depositum irregulare; (5) DZIERŻAWA (KC art. 693) — typowo dla rzeczy niezużywalnych przynoszących pożytki (gospodarstwa rolne, lasy); (6) NAJEM (KC art. 659) — dla rzeczy niezużywalnych (mieszkania, lokale użytkowe, środki transportu). Polskie cechy: (1) BRAK OGÓLNEJ DEFINICJI W KC — klasyczna polska konstrukcja zachowana z międzywojennego Kodeksu zobowiązań z 1933 r. i opartego na nim KC z 1964 r.; kategoria wykorzystywana w poszczególnych instytucjach; (2) ROZRÓŻNIENIE NA POZIOMIE TYPÓW UMÓW — KC art. 720 vs 710: pożyczka dla zużywalnych, użyczenie dla niezużywalnych; klasyczna polska konstrukcja typologiczna; (3) UŻYTKOWANIE NIEPRAWIDŁOWE — KC art. 264: szczególna polska konstrukcja oparta na rzymskim quasi ususfructus; (4) DEPOZYT NIEPRAWIDŁOWY — KC art. 845: szczególna polska konstrukcja stosowana m.in. do depozytów bankowych.
Źródło: Res quae usu consumuntur (rzymskie, Inst. 2.4.2); KC art. 720 (mutuum dla zużywalnych); doktryna polska
Kolekcja: prawo rzeczowe