← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4termin prekluzyjny
ang. preclusive period
— Tradycyjna nazwa Ausschlussfrist (terminu prekluzyjnego) — termin, po którego upływie uprawnienie wygasa z mocy prawa, w przeciwieństwie do terminów przedawnienia, które jedynie odbierają zaskarżalność. Klasyczne rzymskie korzenie: terminus praefixus — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile dla niektórych skarg, których nie można wytoczyć po upływie ustawowego terminu (np. niektóre skargi edylów kurulnych — actio redhibitoria 6 miesięcy, actio quanti minoris 1 rok). Klasyczne rzymskie skargi z terminem prekluzyjnym: (1) ACTIO REDHIBITORIA — skarga edylów kurulnych o odstąpienie od umowy sprzedaży z powodu wad ukrytych (6 miesięcy od sprzedaży); (2) ACTIO QUANTI MINORIS — skarga o obniżenie ceny (1 rok); (3) QUERELLA INOFFICIOSI TESTAMENTI — skarga o niemoralny testament (5 lat); klasyczne rzymskie konstrukcje, w których po upływie terminu samo prawo wygasało (nie tylko zaskarżalność). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały dystynkcję między: (1) PRZEDAWNIENIEM (Verjährung) — odbiera zaskarżalność, ale prawo zachowuje się jako naturalna obligacyjność; (2) TERMINEM PREKLUZYJNYM (Ausschlussfrist) — wygasza samo prawo z mocy ustawy. Klasyczne pandektystyczne kryteria odróżnienia: (1) zawieszenie i przerwanie — w przedawnieniu typowe (klasyczna polska konstrukcja KC art. 121-124), w terminach prekluzyjnych z reguły niedopuszczalne; (2) uwzględnianie z urzędu — w przedawnieniu wyłącznie na zarzut (z wyjątkami), w prekluzji z urzędu; (3) skutek — w przedawnieniu zarzut, w prekluzji wygaszenie prawa; (4) zrzeczenie się — w przedawnieniu możliwe po upływie terminu, w prekluzji niemożliwe (nie ma czego się zrzec). BGB nie znał wyraźnej kategorii Ausschlussfrist w przepisach ogólnych, ale niektóre przepisy szczególne wprowadzały tę konstrukcję (§ 124 — termin do zaskarżenia czynności prawnej dokonanej pod wpływem podstępu lub groźby — 1 rok; § 532 — 1 rok do odwołania darowizny). Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC nie zawiera ogólnej definicji terminu zawitego (klasyczna polska tradycja zachowana z międzywojennego Kodeksu zobowiązań z 1933 r.); konkretne terminy zawite są rozsiane po przepisach szczególnych. Polska konstrukcja terminów zawitych: (1) BRAK OGÓLNEJ DEFINICJI — KC nie zawiera odrębnej regulacji; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (2) ROZPOZNANIE PRZEZ KAZUISTYKĘ — SN i doktryna polska wykrystalizowała kryteria identyfikacji terminów zawitych: (a) wyraźne sformułowanie ustawowe ("uprawnienie wygasa", "po upływie terminu nie można już"); (b) brak możliwości zawieszenia/przerwania; (c) uwzględnianie z urzędu; (3) RÓŻNICE OD PRZEDAWNIENIA — termin zawity wygasza prawo z mocy ustawy, nie tylko odbiera zaskarżalność; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji. Polskie cechy: (1) BRAK OGÓLNEJ KODYFIKACJI — klasyczna polska tradycja oparta na pandektystycznej konstrukcji; (2) ROZSIANIE TERMINÓW ZAWITYCH PO USTAWIE — w wielu przepisach szczególnych (KC, KRO, KH 1934 r., ustawy szczególne); (3) UWZGLĘDNIANIE Z URZĘDU — klasyczna polska kazuistyka SN wymagająca rozpoznawania ex officio; (4) BRAK ZAWIESZENIA I PRZERWANIA — z reguły, choć w niektórych szczególnych wypadkach (np. KRO art. 70 dla ustalenia ojcostwa) ustawa przewiduje wyraźne zawieszenie lub przedłużenie; (5) NIEDOPUSZCZALNOŚĆ ZRZECZENIA SIĘ — klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od przedawnienia (KC art. 117 § 2).
Źródło: Terminus praefixus, tempus continuum (rzymskie); pandektystyka (Ausschlussfrist); ABGB §§ 1487-1490; BGB § 121; KC 1964 art. 88, 568, 1007; KH 1934 r.
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego