← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4cursus praescriptionis · Lauf der Verjährung
ang. running of prescription
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa cywilnego — czasowe rozpoczęcie i upływ okresu, po którym roszczenie majątkowe nie może być skutecznie dochodzone, jeśli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia. Klasyczne rzymskie pojęcie tempus praescriptionis — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile; klasyczna konstrukcja praescriptio (przedawnienie) jako pretorska instytucja chroniąca dłużników przed roszczeniami zgłoszonymi po nadmiernym czasie. Klasyczne rzymskie zasady: D. 50.16.139 — actio quae temporalis est, perire potest tempore (skarga która jest czasowa, może wygasnąć z czasem). Klasyczne rzymskie typy przedawnień: (1) PRAESCRIPTIO LONGI TEMPORIS — pretorska skarga rzeczowa wymagająca 10 lat (między obecnymi) lub 20 lat (między nieobecnymi); (2) PRAESCRIPTIO LONGISSIMI TEMPORIS — justyniańska 30-letnia, wprowadzona Konstantynem Wielkim 424 r.; (3) ACTIO PERPETUAE — niektóre skargi nie ulegały przedawnieniu (klasyczne ius civile dla actiones civiles); (4) PRAESCRIPTIONES BREVES — krótkie terminy dla niektórych szczególnych skarg (np. skarga edylów kurulnych za wady towarów — 6 miesięcy). Klasyczne rzymskie zasady biegu: (1) ROZPOCZĘCIE — typowo z chwilą powstania możliwości dochodzenia roszczenia (actio nata); (2) ZAWIESZENIE — w razie obiektywnej niemożności dochodzenia (np. choroba, nieobecność za granicą w służbie publicznej); (3) PRZERWANIE — przez wytoczenie powództwa, uznanie długu, czynności egzekucyjne. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję. BGB §§ 194-218 — Verjährung: § 194 (Gegenstand der Verjährung — przedmiotem przedawnienia jest roszczenie); § 199 (Beginn der regelmäßigen Verjährungsfrist — początek biegu zwykłego terminu: koniec roku, w którym powstało roszczenie i wierzyciel dowiedział się o okolicznościach uzasadniających roszczenie; klasyczna pandektystyczna konstrukcja); § 203 (Hemmung — zawieszenie); § 204 (Hemmung durch Rechtsverfolgung — zawieszenie przez dochodzenie sądowe); § 209 (Wirkung der Hemmung); § 212 (Neubeginn der Verjährung — ponowne rozpoczęcie biegu po przerwaniu); klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim modelu Code civil art. 2219-2278 — analogiczna francuska regulacja prescription extinctive. Polski Kodeks cywilny art. 117-125 — fundamentalna polska regulacja: art. 117 § 1 (z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu — klasyczna polska konstrukcja ogólna); art. 117 § 2 (po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia; jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne); art. 120 § 1 (bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne; jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie — klasyczna polska konstrukcja actio nata, oparta na rzymskim modelu); art. 120 § 2 (bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia); art. 121 (bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu — klasyczna polska konstrukcja zawieszenia); art. 121 pkt 1-5 (przyczyny zawieszenia: roszczenia, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom — przez czas trwania władzy rodzicielskiej; roszczenia osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych — przez brak przedstawiciela ustawowego; roszczenia związane z niemożnością dochodzenia z powodu siły wyższej; roszczenia objęte wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej); art. 122 (przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem dwóch lat od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia); art. 123 § 1 (bieg przedawnienia przerywa się: 1) przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia; 2) przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje); art. 124 § 1 (po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo); art. 125 (z zastrzeżeniem przepisów odrębnych, roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego przedawnia się z upływem sześciu lat — klasyczna polska konstrukcja przedawnienia roszczeń stwierdzonych orzeczeniem). Polska konstrukcja biegu przedawnienia: (1) ROZPOCZĘCIE — KC art. 120: od chwili wymagalności roszczenia (actio nata); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (2) ZAWIESZENIE — KC art. 121-122: w określonych sytuacjach (władza rodzicielska, brak przedstawiciela ustawowego, siła wyższa, wniosek o ugodę); klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 203; (3) PRZERWANIE — KC art. 123-124: przez czynności sądowe, uznanie roszczenia; po przerwaniu termin biegnie od nowa (KC art. 124); klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 212; (4) MODYFIKACJE BIEGU UMOWNE — niedopuszczalne (KC art. 119: nieważne są postanowienia stron przedłużające terminy przedawnienia). Polskie typy przyczyn zawieszenia (KC art. 121): (1) WŁADZA RODZICIELSKA — między dziećmi a rodzicami; (2) BRAK PRZEDSTAWICIELA USTAWOWEGO — dla osób niesprawnych prawnie; (3) SIŁA WYŻSZA — obiektywna niemożność dochodzenia; (4) WNIOSEK O UGODĘ SĄDOWĄ — szczególna polska konstrukcja.
Źródło: Actio nondum nata non praescribitur (D. 50.16.213); Code Napoléon (Code civil) art. 2240-2257; ABGB §§ 1478-1495; BGB §§ 199-216; KZ 1933 art. 276-280; KC 1964 art. 117-125
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego