← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3subiekty prawa rzeczowego · personae iuris in re
ang. subjects of property law
— Klasyczna kategoria systemowa wyróżniająca uczestników reżimu rzeczowego — właściciel, współwłaściciel, posiadacz, użytkownik, użytkownik wieczysty, emfiteuta, służebnik, zastawnik, wierzyciel hipoteczny. Klasyczne rzymskie prawo nie operowało abstrakcyjnym pojęciem "podmiotu prawa rzeczowego" jako kategorii uniwersalnej — operowało konkretnymi figurami: dominus (właściciel), possessor (posiadacz), usufructuarius, usuarius, pignerator, hypotheca creditor. Klasyczna pandektystyka XIX w. wykrystalizowała kategorię systemową. BGB konstruuje aparat podmiotowy poprzez konkretne typy: Eigentümer (§ 903), Besitzer (§ 854), Nießbraucher (§ 1030), Hypothekengläubiger (§ 1113), Pfandgläubiger (§ 1204) — bez ogólnej kategorii "podmiotu prawa rzeczowego". Polski KC 1964 — analogicznie nie definiuje "podmiotu prawa rzeczowego" jako kategorii ogólnej; doktryna polska (J. Ignatowicz, M. Pyziak-Szafnicka) wprowadza tę kategorię jako narzędzie systematyzacji. W odróżnieniu od pojęcia "stron" znanego prawu zobowiązań — w prawie rzeczowym chodzi o trwałe role wynikające z istoty stosunku rzeczowego, nie z czynności prawnej, która jest jedynie sposobem powstania prawa. Klasyczna polska systematyka podmiotów prawa rzeczowego: (1) WŁAŚCICIEL — KC art. 140: pełnia uprawnień, podmiot prawa najszerszego, skuteczne erga omnes; (2) WSPÓŁWŁAŚCICIEL — KC art. 195-221: kilkoro współuprawnionych do tej samej rzeczy w częściach ułamkowych lub łącznych; (3) UŻYTKOWNIK WIECZYSTY — KC art. 232-243: szczególna polska kategoria pomiędzy właścicielem a użytkownikiem; (4) UŻYTKOWNIK — KC art. 252-265: prawo używania i pobierania pożytków z cudzej rzeczy; (5) SŁUŻEBNIK — KC art. 285-305: uprawniony z tytułu służebności gruntowej lub osobistej; (6) ZASTAWNIK — KC art. 306-335: wierzyciel zabezpieczony zastawem; (7) WIERZYCIEL HIPOTECZNY — UKWH 1982 r. art. 65-67: zabezpieczony hipoteką; (8) UPRAWNIONY ZE SPÓŁDZIELCZEGO PRAWA DO LOKALU — Prawo spółdzielcze; (9) POSIADACZ — KC art. 336-352: faktycznie władający rzeczą; w odróżnieniu od pozostałych podmiotów posiada nie z prawa, lecz z faktu, choć jego pozycja jest chroniona prawnie. Polskie kategorie pomocnicze: (a) DZIERŻYCIEL — KC art. 338: władający za kogo innego (np. pracownik trzymający rzecz pracodawcy); nie jest podmiotem prawa rzeczowego w sensie ścisłym; (b) NABYWCA W DOBREJ WIERZE — szczególny status w obrocie ruchomościami (KC art. 169) i nieruchomościami (UKWH art. 5 — rękojmia wiary publicznej); (c) PIERWOKUPCA i ODKUPCA — KC art. 596-602 i 593-595: szczególne uprawnienia kształtujące dotyczące przeniesienia własności. Polskie cechy: (1) POWSZECHNOŚĆ ZDOLNOŚCI BYCIA PODMIOTEM PRAWA RZECZOWEGO — KC art. 8 (każdy człowiek ma zdolność prawną od urodzenia) + KC art. 33 (osoby prawne); brak wyłączeń typu rzymskiego (klasyczne ius civile wymagało status libertatis i status civitatis); (2) OSOBY PRAWNE jako PODMIOTY PRAW RZECZOWYCH — KC art. 38: osoba prawna działa przez swoje organy; (3) JEDNOSTKI ORGANIZACYJNE NIEPOSIADAJĄCE OSOBOWOŚCI PRAWNEJ — mogą być podmiotami praw rzeczowych — wspólnoty mieszkaniowe, spółki osobowe handlowe [instytucja wprowadzona po 1989 r. — poza zakresem słownika]; (4) SKARB PAŃSTWA — KC art. 34: osoba prawna prawa cywilnego, podmiot praw rzeczowych w zakresie majątku państwowego; (5) JEDNOSTKI SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO — Konstytucja RP art. 165 + ustawy ustrojowe: gminy, powiaty, województwa jako osoby prawne, podmioty praw rzeczowych (mienie komunalne).
Źródło: D. 7-11 (iura in re aliena); KC — przepisy ogólne prawa rzeczowego; doktryna polska (Wolter, Ignatowicz, Stelmachowski)
Kolekcja: prawo rzeczowe