← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L1ius civile · prawo prywatne
ang. civil law
— Gałąź prawa prywatnego regulująca stosunki majątkowe oraz wybrane stosunki niemajątkowe między równorzędnymi podmiotami — fundamentalna kategoria europejskiej tradycji prawnej, oparta na klasycznym ius civile rzymskim i pandektystycznej tradycji XIX-wiecznej. Klasyczne rzymskie pojęcie ius civile — fundamentalna konstrukcja klasycznego prawa rzymskiego, oznaczająca pierwotnie prawo obywateli rzymskich (cives Romani), w odróżnieniu od ius gentium (prawa wspólnego wszystkim ludom) i ius naturale (prawa naturalnego). Klasyczne ius civile w okresie republiki i pryncypatu obejmowało: (1) IUS CIVILE STRICTU SENSU — formalistyczne prawo obywateli rzymskich, oparte na ustawach (leges), Edicto pretora i interpretacji jurystów; (2) IUS HONORARIUM — prawo pretorskie, oparte na aequitas, korygujące surowość ius civile strictu sensu; (3) IUS PRIVATUM — prawo prywatne regulujące stosunki między obywatelami, w odróżnieniu od ius publicum (prawa publicznego). Klasyczna systematyka justyniańska (Inst. 1.1.4) podzieliła ius privatum na trzy części: (a) ad personas pertinet — prawo osób; (b) ad res — prawo rzeczy (obejmujące prawo rzeczowe i zobowiązania); (c) ad actiones — prawo skarg. Klasyczna pandektystyczna systematyka XIX w. (Friedrich Carl von Savigny, Bernhard Windscheid) wykrystalizowała pięcioczęściowy podział nowoczesnego prawa cywilnego: część ogólna, prawo rzeczowe, prawo zobowiązań, prawo rodzinne, prawo spadkowe — klasyczna fundamentalna systematyka pandektystyczna zachowana w europejskich kodyfikacjach. Klasyczne wielkie kodyfikacje europejskie: (1) CODE CIVIL Z 21 III 1804 R. (CODE NAPOLÉON) — fundamentalna francuska kodyfikacja, klasyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile rzymskim i prawie zwyczajowym Francji; klasyczna trzyczęściowa systematyka: des personnes (osoby), des biens (rzeczy), des différentes manières dont on acquiert la propriété (sposoby nabywania własności); klasyczna fundamentalna kategoria europejskiego prawa cywilnego, recypowana w wielu krajach (Belgia, Holandia, Włochy, Hiszpania, Portugalia, kraje Ameryki Łacińskiej); (2) ABGB (ALLGEMEINES BÜRGERLICHES GESETZBUCH) Z 1 VI 1811 R. — fundamentalna austriacka kodyfikacja, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile i prawie zwyczajowym; trzyczęściowa systematyka: prawo osobowe, prawo rzeczowe, postanowienia wspólne; klasyczna fundamentalna kategoria, zachowana w prawie austriackim do współczesności; (3) BGB (BÜRGERLICHES GESETZBUCH) Z 18 VIII 1896 R. (od 1 I 1900 R.) — fundamentalna niemiecka kodyfikacja, klasyczna pandektystyczna konstrukcja, klasyczna fundamentalna kategoria europejskiego prawa cywilnego; pięcioczęściowa systematyka pandektystyczna: część ogólna (Allgemeiner Teil), prawo zobowiązań (Schuldrecht), prawo rzeczowe (Sachenrecht), prawo rodzinne (Familienrecht), prawo spadkowe (Erbrecht); klasyczna fundamentalna konstrukcja niemieckiego prawa cywilnego, recypowana w Polsce, Grecji, Brazylii, Japonii, Korei. Polskie historyczne kodyfikacje prawa cywilnego: (1) PRAWA DZIELNICOWE PO ROZBIORACH — klasyczna polska konstrukcja okresu zaborów: (a) W ZABORZE ROSYJSKIM — w Królestwie Polskim Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego (KCKP) z 1825 r. oraz pozostawione w mocy księgi II–III Code Napoléon; klasyczna polska konstrukcja Kongresówki; na ziemiach zabranych poza Królestwem tom X cz. 1 Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego; (b) W ZABORZE AUSTRIACKIM — ABGB; klasyczna polska konstrukcja Galicji; (c) W ZABORZE PRUSKIM — pruski Allgemeines Landrecht (ALR) z 1794 r., później BGB; klasyczna polska konstrukcja Wielkopolski i Pomorza; (2) UNIFIKACJA PRAWA POLSKIEGO PO 1918 R. — klasyczna polska konstrukcja okresu międzywojennego: kodyfikacja przez Komisję Kodyfikacyjną Rzeczypospolitej Polskiej (utworzoną 3 VI 1919 r.); klasyczne polskie reformy: Kodeks Zobowiązań (KZ) z 27 X 1933 r. (od 1 VII 1934 r.) — fundamentalna polska kodyfikacja okresu międzywojennego, klasyczna polska reforma harmonizacyjna oparta na BGB i Code civil; klasyczna fundamentalna kategoria polskiego prawa cywilnego międzywojennego; (3) UNIFIKACJA PRAWA POLSKIEGO Z 1946 R. — klasyczna polska reforma powojenna: dekrety unifikacyjne: Prawo osobowe — dekret z 29 VIII 1945 r. (Dz.U. 1945 Nr 40 poz. 223), Prawo małżeńskie — dekret z 25 IX 1945 r. (Dz.U. Nr 48 poz. 270), Prawo rodzinne — dekret z 22 I 1946 r. (Dz.U. Nr 6 poz. 52), Prawo opiekuńcze — dekret z 14 V 1946 r. (Dz.U. Nr 20 poz. 135), Prawo małżeńskie majątkowe — dekret z 29 V 1946 r. (Dz.U. Nr 31 poz. 196), Prawo spadkowe — dekret z 8 X 1946 r. (Dz.U. Nr 60 poz. 328) + dekret z 11 X 1946 r. (Prawo rzeczowe, Prawo o księgach wieczystych) + dekret z 18 VII 1950 r. (Przepisy ogólne prawa cywilnego — POPC); klasyczna polska reforma fundamentalna unifikacyjna; (4) KODEKS CYWILNY Z 23 IV 1964 R. (od 1 I 1965 R.) — fundamentalna polska kodyfikacja, klasyczna polska reforma kompleksowa, klasyczna fundamentalna kategoria współczesnego polskiego prawa cywilnego; obowiązuje do współczesności z licznymi nowelizacjami. Polski Kodeks cywilny z 23 IV 1964 r. — fundamentalna polska kodyfikacja: KC ma cztery księgi; pięć podstawowych działów prawa cywilnego uzyskuje się dopiero po wyodrębnieniu prawa rodzinnego regulowanego w KRO. Systematyka KC oparta na BGB: KSIĘGA PIERWSZA — część ogólna (KC art. 1-125, w tym osoby fizyczne, osoby prawne, czynności prawne, terminy, przedawnienie); KSIĘGA DRUGA — własność i inne prawa rzeczowe (KC art. 140-352); KSIĘGA TRZECIA — zobowiązania (KC art. 353-921, w tym część ogólna i część szczególna); KSIĘGA CZWARTA — spadki (KC art. 922-1088); klasyczna polska konstrukcja kompleksowa, klasyczna fundamentalna kategoria polskiego prawa cywilnego. KRO (Kodeks rodzinny i opiekuńczy) z 25 II 1964 r. — odrębna polska kodyfikacja prawa rodzinnego, klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB Familienrecht jako księgi BGB. Polska systematyka prawa cywilnego (KC + KRO + ustawy szczególne): (1) CZĘŚĆ OGÓLNA — KC księga pierwsza (art. 1-125): klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB Allgemeiner Teil; obejmuje osoby fizyczne, osoby prawne, czynności prawne, oświadczenia woli, formy czynności prawnych, terminy, przedawnienie; (2) PRAWO RZECZOWE — KC księga druga (art. 140-352): własność, użytkowanie wieczyste, ograniczone prawa rzeczowe (użytkowanie, służebności, hipoteka, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu), posiadanie; (3) PRAWO ZOBOWIĄZAŃ — KC księga trzecia (art. 353-921): część ogólna (źródła zobowiązań, wykonanie i skutki niewykonania, przedawnienie, zmiana stron, wygaśnięcie) + część szczególna (umowy nazwane, czyny niedozwolone, bezpodstawne wzbogacenie); (4) PRAWO RODZINNE I OPIEKUŃCZE — KRO z 25 II 1964 r.: małżeństwo, pokrewieństwo, opieka i kuratela; klasyczna polska osobliwość odrębnej kodyfikacji; (5) PRAWO SPADKOWE — KC księga czwarta (art. 922-1088): dziedziczenie ustawowe i testamentowe, zachowek, zapis, dział spadku; (6) PRAWO OSOBOWE — KC część dotycząca osób fizycznych i prawnych (art. 8-43), KRO w sprawach rodzinnych. Polskie ustawy szczególne uzupełniające KC: (1) USTAWA O KSIĘGACH WIECZYSTYCH I HIPOTECE (UKWH) Z 6 VII 1982 R. — klasyczna polska kodyfikacja systemu wieczystoksięgowego. Polskie cechy systemu prawa cywilnego: (1) PANDEKTYSTYCZNA SYSTEMATYKA — KC oparty na BGB; klasyczna polska konstrukcja; (2) ODRĘBNA KODYFIKACJA PRAWA RODZINNEGO — KRO z 25 II 1964 r.; klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB Familienrecht; (3) UŻYTKOWANIE WIECZYSTE — KC art. 232-243: klasyczna polska osobliwość oryginalna z 1961 r., bez bezpośrednich odpowiedników w BGB; (4) SPÓŁDZIELCZE PRAWA DO LOKALU — klasyczna polska osobliwość okresu PRL; (5) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — KC art. 5, 56, 65, 354: klasyczna polska konstrukcja klauzul generalnych zastępująca pandektystyczne Treu und Glauben; klasyczna polska osobliwość terminologiczna. Relacje prawa cywilnego z innymi gałęziami: (1) PRAWO HANDLOWE — Kodeks handlowy z 27 VI 1934 r. (Dz.U. Nr 57, poz. 502), klasyczna polska konstrukcja kompleksowa; (2) PRAWO PRACY — Kodeks pracy (KP) z 26 VI 1974 r., klasyczna polska konstrukcja, oddzielenie od prawa cywilnego po reformach lat 70. XX w.; (3) PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRYWATNE — ustawa Prawo prywatne międzynarodowe, klasyczna polska konstrukcja kolizyjna.