← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4quantitas portionis legitimae · Pflichtteilshöhe
ang. amount of the compulsory portion
— Wartość zachowku ustalana na podstawie ułamka należnej schedy spadkobiercy ustawowego — klasyczna konstrukcja prawa spadkowego. Klasyczne rzymskie pojęcie portio debita (część należna) — minimum dziedziczenia gwarantowane krewnym najbliższym (zstępnym, ojcu, matce). Klasyczne rzymskie obliczanie: w klasycznym ius civile portio debita wynosiła 1/4 udziału dziedziczenia ustawowego (querela inofficiosi testamenti); Justynian zwiększył tę proporcję dla niektórych konfiguracji (Konstytucja Justyniana — niekiedy 1/3 lub 1/2 zależnie od liczby uprawnionych). Klasyczna rzymska zasada: zachowek to nie minimum samodzielnego dziedziczenia, lecz roszczenie pieniężne wobec spadkobierców testamentowych w razie pokrzywdzenia uprawnionego. Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Pflichtteilshöhe. BGB § 2303 — Pflichtteil połowa wartości udziału ustawowego (Pflichtteil ist die Hälfte des Wertes des gesetzlichen Erbteils — fundamentalna niemiecka zasada 50% udziału ustawowego). Code civil — réserve héréditaire różnicowana wg liczby dzieci (1/2 dla 1 dziecka, 2/3 dla 2 dzieci, 3/4 dla 3 i więcej dzieci — fr. droit réservataire). ABGB §§ 762-796 — Pflichtteil 1/2 lub 1/3 ustawowego udziału. KC 1964 art. 991 — fundamentalna polska regulacja: § 1 — zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z mocy ustawy, należy się zachowek, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym; w innych zaś wypadkach — połowa wartości tego udziału (klasyczne polskie zróżnicowanie: 2/3 dla osób w trudnej sytuacji życiowej — niepełnoletnich i niezdolnych do pracy, 1/2 dla pozostałych); § 2 — jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku ani w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, ani w postaci powołania do spadku, ani w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (klasyczna polska zasada — zachowek jako roszczenie pieniężne, a nie udział rzeczowy w spadku). Polskie obliczanie zachowku — kompleksowy mechanizm: (1) USTALENIE UDZIAŁU SPADKOWEGO — ułamek, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym (np. dla jednego dziecka jako jedynego spadkobiercy ustawowego — całość spadku, czyli 1/1; dla dwojga dzieci — 1/2 każde; dla małżonka i jednego dziecka — 1/2 każde); (2) ZASTOSOWANIE UŁAMKA ZACHOWKOWEGO — 2/3 lub 1/2 wartości udziału, w zależności od stanu uprawnionego; (3) PODSTAWA OBLICZENIA — substrat zachowku (KC art. 992-993): czysta wartość spadku (aktywa minus pasywa) powiększona o doliczenia darowizn (KC art. 993-995); (4) PRZELICZENIE NA PIENIĄDZE — wartość zachowku to suma pieniężna obliczona przez pomnożenie ułamka zachowkowego przez wartość substratu zachowku. Praktyczne polskie kazuistyka: dla jedynego dziecka pominiętego w testamencie — zachowek to 1/2 lub 2/3 wartości całości spadku (zależnie od stanu); dla jednego z dwojga dzieci — 1/2 lub 2/3 z 1/2 = 1/4 lub 1/3 wartości spadku.
Źródło: Portio debita, querela inofficiosi testamenti (rzymskie); konstytucje Justyniana; pandektystyka (Pflichtteilshöhe); BGB § 2303; Code civil — réserve héréditaire; ABGB §§ 762-796; KC 1964 art. 991-1011
Kolekcja: prawo spadkowe