← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4responsabilitas donatariorum et legatariorum · Haftung der Beschenkten
ang. liability of donees and legatees
— Odpowiedzialność osób obdarowanych za życia spadkodawcy oraz zapisobiorców z testamentu w razie niedoboru majątku spadkowego do zaspokojenia roszczeń o zachowek. Klasyczna rzymska konstrukcja querela inofficiosi testamenti (skarga przeciwko testamentowi nieprzystojnemu) — krewni pominięci w testamencie mogli żądać wzruszenia testamentu i przyznania należnej części spadkowej (legitima pars). Klasyczna rzymska zasada portio debita (część należna) — minimum dziedziczenia gwarantowane krewnym najbliższym. Klasyczna rzymska konstrukcja: gdy darowizny za życia spadkodawcy uszczuplały spadek do tego stopnia, że pozostali spadkobiercy nie mogli otrzymać legitima pars — obdarowani mogli być zobowiązani do zwrotu części darowizn. Pandektystyka XIX w. zachowała te zasady jako Haftung der Beschenkten und Vermächtnisnehmer für Pflichtteil. BGB §§ 2325-2331 — Pflichtteilsergänzungsanspruch: § 2325 (jeśli spadkodawca dokonał darowizny na rzecz osoby trzeciej, uprawniony do zachowku może żądać uzupełnienia zachowku w wysokości, w jakiej zachowek by się zwiększył, gdyby darowizna nie została wykonana — klasyczne uzupełnienie zachowku z darowizn); § 2329 (Anspruch gegen den Beschenkten — roszczenie wobec obdarowanego, gdy spadek nie wystarcza); §§ 2186-2188 (Haftung des Vermächtnisnehmers — odpowiedzialność zapisobiercy w niektórych konfiguracjach). Code Napoléon/Code civil 1804 obowiązujący obok KCKP — réserve héréditaire i réduction (redukcja darowizn naruszających zachowek). KC 1964 art. 991-1011 — kompleksowa polska regulacja: art. 991 (zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z mocy ustawy, należy się zachowek; jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub nieletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego; w pozostałych wypadkach — połowa); art. 993 (przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę — z wyjątkiem darowizn drobnych zwyczajowych w stosunkach rodzinnych); art. 998 (uprawniony do zachowku może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczalną do spadku, uzupełnienia zachowku w wysokości, w jakiej zachowek by się zwiększył, gdyby darowizna nie została dokonana — klasyczne uzupełnienie z darowizn); art. 999 (jeżeli spadkobierca obowiązany do zaspokojenia roszczenia o zachowek sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek); art. 1000 (jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczalną, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku; w granicach wzbogacenia); art. 1001 (spośród kilku obdarowanych spadkobierca uprawniony do zachowku odpowiedzialny jest za jego uzupełnienie tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek; obdarowani odpowiedzialni są w kolejności dat darowizny — od najpóźniejszych do najwcześniejszych). Charakterystyczne polskie subsydiarne odpowiedzialności: (1) PIERWSZEŃSTWO SPADKOBIERCY — uprawniony do zachowku najpierw dochodzi swojego prawa od spadkobierców (KC art. 991 § 1); (2) UZUPEŁNIENIE Z DAROWIZN — gdy spadek i zapisy nie wystarczają, od obdarowanych za życia spadkodawcy w odwrotnej chronologii (najpóźniejsze darowizny zwracane jako pierwsze — KC art. 1001).
Źródło: Querela inofficiosi testamenti, portio debita (rzymskie); pandektystyka (Pflichtteilsergänzung); BGB §§ 2325-2331, 2186-2188; Code Napoléon/Code civil 1804 obowiązujący obok KCKP — réserve héréditaire; KC 1964 art. 991-1011
Kolekcja: prawo spadkowe