← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4pretensio ad portionem legitimam · Pflichtteilsanspruch
ang. claim for the compulsory portion
action en réduction / Pflichtteilsanspruch (francuski; niemiecki)
— Żądanie zapłaty sumy pieniężnej stanowiącej wartość należnego zachowku — fundamentalna konstrukcja prawa spadkowego, oparta na pandektystycznej tradycji Pflichtteilsanspruch. Klasyczne rzymskie pojęcie querela inofficiosi testamenti — fundamentalna pretorska skarga klasycznego ius civile, w razie pominięcia bliskich krewnych w testamencie; klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) QUERELA INOFFICIOSI TESTAMENTI — klasyczna pretorska skarga, której skutkiem była nieważność testamentu w razie naruszenia zachowku najbliższych krewnych; klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile; (2) PARS LEGITIMA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zachowek jako część należna z mocy ustawy (zwykle 1/4 udziału ustawowego, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce); (3) ACTIO AD SUPPLENDAM LEGITIMAM — klasyczna pretorska skarga o uzupełnienie zachowku, w razie częściowego naruszenia; (4) NOVELA 18 IUSTINIANI (536 R.) — fundamentalna reforma justyniańska systemu zachowku, klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (5) ACTIO INOFFICIOSI DONATIONIS — klasyczna pretorska skarga w razie nadmiernych darowizn naruszających zachowek. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały dwa modele zachowku: (1) MODEL ROMAŃSKI (FRANCUSKI) — réserve héréditaire jako prawo do udziału spadkowego in natura, klasyczna konstrukcja Code civil; (2) MODEL GERMAŃSKI (NIEMIECKI) — Pflichtteil jako roszczenie pieniężne, niezależne od dziedziczenia, klasyczna konstrukcja BGB. Code civil 1804 r. art. 913-930 — francuska regulacja: réserve héréditaire (zachowek) jako prawo do udziału in natura w spadku; action en réduction (skarga o redukcję rozrządzeń przekraczających część rozporządzalną — quotité disponible); klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. ABGB §§ 762-796 — austriacka regulacja: Pflichtteil jako roszczenie pieniężne, klasyczna austriacka konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji. BGB §§ 2303-2338 — fundamentalna niemiecka regulacja: § 2303 ust. 1 (Pflichtteilsberechtigung — uprawnienie do zachowku przysługujące zstępnym, małżonkowi, rodzicom, w wysokości połowy udziału ustawowego); § 2303 ust. 2 (Pflichtteilsanspruch — roszczenie o zachowek jako roszczenie pieniężne wobec spadkobierców, niezależne od dziedziczenia); § 2317 (Entstehung des Anspruchs — powstanie roszczenia z chwilą otwarcia spadku); § 2318 (Beschränkung des Anspruchs — ograniczenia); § 2325-2331 (Pflichtteilsergänzungsanspruch — roszczenie uzupełniające zachowek z tytułu darowizn); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile querela inofficiosi testamenti. Polski Kodeks cywilny art. 991 + 1007 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 991 § 1 (zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach — połowa wartości tego udziału (zachowek) — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja, oparta na BGB Pflichtteil i pandektystycznej tradycji); KC art. 991 § 2 (jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia — klasyczna polska konstrukcja roszczenia pieniężnego, oparta na BGB § 2303 ust. 2, klasyczna polska konstrukcja modelu germańskiego); KC art. 1007 w brzmieniu pierwotnym (roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniały się z upływem lat trzech od ogłoszenia testamentu — klasyczna polska konstrukcja terminu przedawnienia). Polska konstrukcja roszczenia o zachowek: (1) PODSTAWA — KC art. 991 § 2: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 2303 ust. 2, klasyczna fundamentalna konstrukcja modelu germańskiego; (2) UPRAWNIENI — KC art. 991 § 1: zstępni, małżonek, rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (3) WYSOKOŚĆ ZACHOWKU — KC art. 991 § 1: (a) 2/3 wartości udziału ustawowego dla małoletnich zstępnych i uprawnionych trwale niezdolnych do pracy; (b) 1/2 wartości udziału ustawowego dla pozostałych uprawnionych; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 2303 ust. 1 z polską modyfikacją (podwyższenie dla małoletnich); (4) CHARAKTER ROSZCZENIA — pieniężne, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (5) DŁUŻNICY — spadkobiercy, w razie wyczerpania spadku — uprawnieni z tytułu darowizn (KC art. 1000); klasyczna polska konstrukcja kompleksowa; (6) TERMIN PRZEDAWNIENIA — KC art. 1007 (brzmienie pierwotne): 3 lata od ogłoszenia testamentu. Polskie typy roszczeń o zachowek: (1) ROSZCZENIE O ZAPŁATĘ ZACHOWKU GŁÓWNEGO — KC art. 991 § 2: w razie pominięcia uprawnionego w testamencie lub niedostatecznego powołania; (2) ROSZCZENIE O UZUPEŁNIENIE ZACHOWKU — KC art. 991 § 2: w razie częściowego naruszenia; (3) ROSZCZENIE O UZUPEŁNIENIE Z TYTUŁU DAROWIZN — KC art. 1000: w razie wyczerpania spadku, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 2329; (4) ROSZCZENIE O ZMNIEJSZENIE ZAPISÓW LUB POLECEŃ — KC art. 998-1003: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile actio ad supplendam legitimam. Polska konstrukcja obliczenia zachowku: (1) USTALENIE MASY ZACHOWKOWEJ — KC art. 993-994: spadek po doliczeniu darowizn (z wyjątkami); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim modelu; (2) USTALENIE UDZIAŁU USTAWOWEGO — wartość, którą uprawniony nabyłby przy dziedziczeniu ustawowym; klasyczna polska konstrukcja; (3) USTALENIE ZACHOWKU — 1/2 lub 2/3 wartości udziału ustawowego; (4) ZALICZENIE OTRZYMANYCH ŚWIADCZEŃ — KC art. 996: darowizny otrzymane przez uprawnionego zalicza się na zachowek; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB. Polskie cechy: (1) MODEL GERMAŃSKI ROSZCZENIA PIENIĘŻNEGO — KC art. 991 § 2: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (2) PODWYŻSZENIE ZACHOWKU DLA MAŁOLETNICH I TRWALE NIEZDOLNYCH DO PRACY — KC art. 991 § 1: do 2/3 udziału ustawowego, klasyczna polska konstrukcja oryginalna; (3) UPRAWNIENI — KC art. 991 § 1: zstępni, małżonek, rodzice; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (4) MOŻLIWOŚĆ ROSZCZENIA WOBEC OBDAROWANYCH — KC art. 1000: w razie wyczerpania spadku. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA REGULACJA — KC art. 991 + BGB §§ 2303-2338: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) MODEL GERMAŃSKI ROSZCZENIA PIENIĘŻNEGO — KC art. 991 § 2 + BGB § 2303 ust. 2; (3) POLSKA OSOBLIWOŚĆ — podwyższenie dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy (KC art. 991 § 1): klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB (gdzie zawsze połowa udziału ustawowego); (4) PODOBNE ROSZCZENIE UZUPEŁNIAJĄCE — KC art. 1000 + BGB § 2329.
Źródło: Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący obok Code Napoléon) art. 920-928; ABGB §§ 783-789; BGB §§ 2303 i n.; KC 1964 art. 991-1007
Kolekcja: prawo spadkowe