← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3portio debita · legitima
ang. compulsory portion (legitimate share)
réserve héréditaire / Pflichtteil (francuski; niemiecki)
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa spadkowego — instytucja chroniąca najbliższych spadkodawcy (zstępnych, małżonka, niekiedy rodziców) przed całkowitym pozbawieniem spadku przez wolę testamentową; przysługuje uprawnionym jako roszczenie pieniężne wobec spadkobierców testamentowych. Klasyczne rzymskie pojęcie portio debita (legitima pars) — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile chroniąca dziedzicznych krewnych przed pełną wolnością testowania. Klasyczne rzymskie etapy: (1) QUERELA INOFFICIOSI TESTAMENTI — klasyczna skarga o testament niezgodny z obowiązkiem moralnym wobec krewnych; w klasycznym ius civile mogła prowadzić do unieważnienia testamentu, jeśli krewny nie dostał określonej części spadku; (2) WYSOKOŚĆ — początkowo 1/4 części ustawowej (Justynian C. 3.28.30), później różnie modyfikowana; (3) UPRAWNIENI — zstępni, w pewnych wypadkach rodzice spadkodawcy. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę instytucję. BGB §§ 2303-2338 — Pflichtteil: § 2303 (jeśli zstępny spadkodawcy zostaje wykluczony od dziedziczenia testamentowego, może żądać od spadkobiercy zachowku, który wynosi połowę wartości udziału ustawowego — klasyczna pandektystyczna konstrukcja); § 2305 (uzupełnienie zachowku, gdy spadkobierca dostał za mało); § 2306 (skutki obciążeń lub ograniczeń); § 2325-2330 (Pflichtteilsergänzungsanspruch — roszczenie o uzupełnienie zachowku z darowizn z 10 lat przed śmiercią, klasyczna niemiecka konstrukcja chroniąca zachowek przed obejściem przez darowizny). Code civil art. 912-930 — analogiczna francuska regulacja réserve héréditaire. Polski KC 1964 art. 991-1011 — fundamentalna polska regulacja: art. 991 § 1 (zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni — dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach — połowa wartości tego udziału — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB z modyfikacją w postaci wyższej kwoty 2/3 dla małoletnich i niezdolnych do pracy); art. 991 § 2 (jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia); art. 992 (przy obliczaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku — sumy darowizn doliczane); art. 993 (do spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę — klasyczna polska konstrukcja chroniąca zachowek przed obejściem); art. 994 (wyłączenia z doliczenia — drobne zwyczajowe darowizny, darowizny dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami uprawnionymi do zachowku ani uprawnionymi do zachowku, dokonane więcej niż dziesięć lat licząc wstecz od otwarcia spadku); art. 1008 (wydziedziczenie — pozbawienie prawa do zachowku); art. 1009 (przyczyny wydziedziczenia); art. 1010 (skutki wydziedziczenia); art. 1011 (zachowek dla zstępnego wydziedziczonego — jego zstępni nabywają prawo do zachowku). Polska konstrukcja: (1) UPRAWNIENI — KC art. 991 § 1: zstępni, małżonek, rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy (klasyczna polska zasada pierwszeństwa krewnych); (2) WYSOKOŚĆ — KC art. 991 § 1: 2/3 udziału ustawowego (małoletni, trwale niezdolni do pracy) lub 1/2 (pozostali — klasyczna polska modyfikacja BGB, gdzie zachowek wynosi 1/2 udziału ustawowego); (3) ROSZCZENIE PIENIĘŻNE — KC art. 991 § 2: nie roszczenie rzeczowe o przedmioty spadkowe, ale o sumę pieniężną od spadkobierców; (4) DOLICZENIE DAROWIZN — KC art. 993-995: chroni zachowek przed obejściem przez darowizny inter vivos; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 2325; (5) WYŁĄCZENIA — KC art. 994: drobne darowizny zwyczajowe, darowizny sprzed 10 lat (z wyjątkiem na rzecz uprawnionych do zachowku); (6) WYDZIEDZICZENIE — KC art. 1008-1011: pozbawienie prawa do zachowku z przyczyn ustawowych (uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, dopuszczenie się rażąco nagannego postępowania, uporczywe niespełnianie obowiązku alimentacyjnego);
Źródło: Code Napoléon art. 913-930; ABGB §§ 762-796; BGB §§ 2303-2338; Tom X cz. 1; KC 1964 art. 991-1011
Kolekcja: prawo spadkowe