fałszerstwo pieniądza · falsificatio monetae
ang. counterfeiting
— Pojęcie i miejsce w systemie. Klasyczne przestępstwo przeciwko obrotowi pieniężnemu — wytwarzanie pieniędzy bez uprawnienia, a także przerabianie pieniędzy autentycznych w celu nadania im wyższej wartości lub upozorowania ich autentyczności. Godzi w trzy dobra prawne równocześnie: wiarygodność systemu pieniężnego (zaufanie publiczne do środka płatniczego), interes Skarbu Państwa (monopol emisyjny banku centralnego) oraz mienie indywidualne posiadaczy pieniędzy. Jedno z najstarszych przestępstw — w prawie rzymskim crimen falsi monetae, w średniowieczu zbrodnia obrazy majestatu (zarezerwowana dla władcy menniczego), w prawie nowoczesnym przestępstwo przeciwko państwu i obrotowi. Wyrażenie kodyfikacyjne. KK 1932 (art. 175) — fałszowanie pieniędzy zagrożone karą do 15 lat więzienia (wysokie sankcje typowe dla tej kategorii). KK 1969 (art. 227) — podrabianie lub przerabianie polskich albo obcych pieniędzy zagrożone karą pozbawienia wolności od 5 lat lub karą śmierci (w typie kwalifikowanym — fałszerstwo na wielką skalę zagrożone najwyższą sankcją). KK 1997 (art. 310 § 1) — kara od 5 do 25 lat pozbawienia wolności, w typie podstawowym; fałszerstwo niewielkiej wagi (art. 310 § 3) — od 1 miesiąca do 5 lat. Przedmiotem ochrony są zarówno pieniądze polskie, jak i obce — kryminalizacja symetryczna wynika z międzynarodowych zobowiązań (Konwencja genewska z 1929 r. o zwalczaniu fałszowania pieniędzy). Specyfika II RP i okresu wojennego. Lata 20. i 30. — fałszerstwa złotówki w warunkach niestabilności walutowej (po reformie Grabskiego z 1924 r.); głośne procesy fałszerzy banknotów dolarowych (kontekst migracji zarobkowej, przekazów dolarowych z USA). Okres okupacji niemieckiej — fałszowanie marki niemieckiej i tzw. "młynarek" (banknotów Banku Emisyjnego w Polsce) jako element ruchu oporu (akcja "Bernhard" — niemieckie fałszowanie funta brytyjskiego; po stronie polskiej — fałszerstwa kart żywnościowych, kennkart). Specyfika PRL. Fałszerstwa złotówki PRL — stosunkowo niewielkie zjawisko (sztywny kurs, mała siła nabywcza, ścisła kontrola obrotu gotówkowego). Większe znaczenie miały fałszerstwa walut wymienialnych — przede wszystkim dolara amerykańskiego — w kontekście gospodarki dewizowej PRL (sklepy Pewex, Baltona, czarny rynek dewizowy). Sprawy fałszerzy dolarów rozpatrywane przez sądy wojewódzkie z ostrymi sankcjami; często łączone z przestępstwami dewizowymi (Dekret z 1952 r. o gospodarce dewizowej, później Ustawa dewizowa z 1989 r.). Powiązane terminy. Zob. rozpowszechnianie fałszywych pieniędzy, fałszowanie papierów wartościowych, fałszowanie urzędowych znaków wartości, przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi, oszustwo, KK 1997 art. 310, Konwencja genewska 1929. Dla problematyki habilitacyjnej znaczące są sprawy z lat 80. dotyczące fałszerstw walut wymienialnych — głównie dolara amerykańskiego — w kontekście gospodarki dewizowej PRL. Materiał archiwalny ujawnia zorganizowane sieci fałszerskie operujące w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu — w niektórych wypadkach kontrolowane operacyjnie przez Służbę Bezpieczeństwa. Charakterystyczna była selektywność ścigania — drobni fałszerze karani z całą surowością, podczas gdy zorganizowane sieci pod kontrolą SB operowały bezkarnie.
Kolekcja: Część szczególna Kodeksu karnego