klauzule generalne

Przepisy prawa cywilnego, które celowo posługują się ogólnymi, niedookreślonymi pojęciami odsyłającymi do norm pozaprawnych (moralnych, obyczajowych, ekonomicznych), pozostawiając sędziemu ocenę ich treści w konkretnej sprawie. Klauzule generalne polskiego KC to: zasady współżycia społecznego (art. 5, 56, 58 § 2, 354), dobre obyczaje (art. 56, 58 § 2), słuszność (art. 440), dobra wiara (art. 7, 169, 224), nadużycie prawa (art. 5), społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa (art. 5, 140). Konstrukcja klauzul generalnych wywodzi się z niemieckiej Generalklauseln (BGB §§ 138, 226, 242, 826) oraz pandektystycznej tradycji dopasowywania prawa do zmieniających się stosunków społecznych.

— Hasło obejmuje: (1) genezę pojęcia w niemieckiej pandektystyce drugiej połowy XIX wieku; XX-wieczną krytykę nadużywania klauzul generalnych — J.W. Hedemann (1878–1963), Die Flucht in die Generalklauseln, Tübingen 1933; (2) napięcie między pewnością prawa a elastycznością orzeczniczą — krytyka klauzul jako "zaproszenia do bezprawia sędziowskiego" (Schmitt) versus obrona jako koniecznego mechanizmu adaptacji prawa do zmian społecznych; (3) recepcję polską — w KZ 1933 klauzule były ostrożne (art. 55, 134, 269), w KC 1964 zostały rozbudowane przy silnym nacisku na zasady współżycia społecznego jako narzędzie ideologiczne; (6) typologię: klauzule odsyłające do norm pozaprawnych (zasady współżycia, dobre obyczaje), klauzule wartościujące (rażąca niewdzięczność — art. 898, oczywista bezzasadność, należyta staranność — art. 355), klauzule blankietowe (rażące naruszenie obowiązków).

Źródło: KC art. 5, 7, 56, 58 § 2, 169, 224, 354, 355, 705, 898, 940; KZ 1933 art. 55, 134, 269; analogie: BGB §§ 138, 157, 226, 242; ABGB §§ 879, 914, 1295

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia powiązane