← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4aequitas · Billigkeit
ang. equity
— Kryterium uzupełniające prawa cywilnego pozwalające skorygować rezultat formalistycznej wykładni w imię sprawiedliwości — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile aequitas. Klasyczna rzymska aequitas — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, słuszność jako podstawa korekty surowości ius strictum (formalistycznego prawa); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce, fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego. Klasyczne rzymskie kategorie aequitas: (1) AEQUITAS NATURALIS — naturalna słuszność, klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego ius civile, oparta na ius gentium (D. 1.1.11); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) AEQUITAS PRAETORIA — klasyczna pretorska konstrukcja, słuszność stosowana przez pretora w celu korekty surowego ius civile; klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) AEQUITAS CIVILIS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, słuszność wynikająca z samego ius civile; (4) AEQUITAS CANONICA — klasyczna konstrukcja prawa kanonicznego, słuszność oparta na nauce Kościoła. Klasyczne rzymskie zastosowania aequitas: (1) IUS HONORARIUM — klasyczna pretorska konstrukcja, prawo pretorskie oparte na aequitas, klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego; (2) ACTIONES UTILES — klasyczne pretorskie skargi analogiczne, oparte na zasadzie aequitas; klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) EXCEPTIO DOLI GENERALIS — klasyczna pretorska konstrukcja, zarzut oparty na aequitas; (4) BONA FIDES — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, dobra wiara jako manifestacja aequitas; (5) CIVILE IUS A NATURALI DIFFERENTE — klasyczna pretorska zasada (D. 1.1.6), różnica między ius civile (formalistyczne) a ius naturale (oparte na słuszności). Klasyczne rzymskie zasady aequitas: (1) SUMMUM IUS, SUMMA INIURIA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile (Cyceron, De Officiis), najwyższe prawo to najwyższa krzywda; klasyczna fundamentalna pretorska zasada zachowana w pandektystyce; (2) AEQUITAS SEQUITUR LEGEM — klasyczna konstrukcja prawa kanonicznego, słuszność idzie za prawem; (3) IN OBSCURIS QUOD MINIMUM EST SEQUIMUR — klasyczna pretorska zasada, w razie niejasności należy przyjąć interpretację najmniej obciążającą; (4) AMBIGUITAS CONTRA STIPULATOREM — klasyczna pretorska konstrukcja, w razie wątpliwości przeciwko temu, kto sformułował klauzulę. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX-XX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie słuszności: (1) DOKTRYNA NIEMIECKA — Billigkeit (słuszność), klasyczna pandektystyczna konstrukcja, fundamentalna kategoria BGB § 315, 343, 829; (2) DOKTRYNA FRANCUSKA — équité (słuszność), klasyczna konstrukcja Code civil; (3) DOKTRYNA ANGLO-AMERYKAŃSKA — equity, klasyczna konstrukcja oparta na rozdzieleniu od common law (klasyczna fundamentalna konstrukcja w prawie angielskim, oparta na Court of Chancery od XIV w.). BGB § 315-319 — fundamentalna niemiecka regulacja: § 315 (Bestimmung der Leistung durch eine Partei — określenie świadczenia przez jedną ze stron według słuszności); § 317-319 (Bestimmung der Leistung durch einen Dritten — określenie świadczenia przez osobę trzecią według słuszności); klasyczne pandektystyczne konstrukcje. BGB § 343 (Herabsetzung der Vertragsstrafe — obniżenie kary umownej według słuszności); § 829 (Schadensersatz aus Billigkeitsgründen — odszkodowanie z tytułu słuszności). Code civil art. 1135 — francuska regulacja: les conventions obligent non seulement à ce qui y est exprimé, mais encore à toutes les suites que l'équité, l'usage ou la loi donnent à l'obligation d'après sa nature; klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC nie zawiera wprost ogólnej regulacji "słuszności", klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji niemieckiej i klasycznym ius civile; podstawą są klauzule generalne i specyficzne odwołania do słuszności. Polskie zastosowania słuszności w KC: (1) KC ART. 5 — zasady współżycia społecznego jako klauzula generalna pełniąca funkcję słuszności w polskim prawie, klasyczna polska osobliwość terminologiczna; (2) KC ART. 56 — uzupełnienie czynności prawnej zasadami współżycia społecznego; (3) KC ART. 65 — wykładnia oświadczeń woli z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego; (4) KC ART. 354 — wykonywanie zobowiązań zgodnie z zasadami współżycia społecznego; (7) KC ART. 388 — wyzysk: odpowiedzialność za rażąco nierówne świadczenia, klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile laesio enormis; (8) KC ART. 411 — wyłączenie zwrotu nienależnego świadczenia w razie sprzeczności z zasadami współżycia społecznego; (9) KC ART. 484 § 2 — obniżenie kary umownej, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 343 i klasycznym ius civile; (10) KC ART. 803 — w przewozie, klasyczne polskie zastosowanie; (11) KC ART. 826 — w ubezpieczeniu, klasyczne polskie zastosowanie; (12) KC ART. 991 § 1 — zachowek podwyższony dla małoletnich i trwale niezdolnych do pracy, klasyczna polska osobliwość oparta na słuszności. Polska konstrukcja słuszności: (1) FUNKCJE: (a) FUNKCJA KORYGUJĄCA — w razie sprzeczności wyniku formalistycznej wykładni z poczuciem sprawiedliwości; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile aequitas; (b) FUNKCJA UZUPEŁNIAJĄCA — w razie luk w prawie pozytywnym; (c) FUNKCJA WYKŁADNICZA — w razie niejasności przepisów; (2) PODSTAWY KONSTYTUCYJNE — Konstytucja RP art. 2 (państwo prawne, sprawiedliwość społeczna): klasyczna polska konstytucyjna konstrukcja słuszności; (3) ROZBUDOWANE ZASTOSOWANIA W KAZUISTYCE SN — klasyczna polska konstrukcja oparta na orzecznictwie. Polskie kategorie słuszności: (1) SŁUSZNOŚĆ MATERIALNA — KC art. 388 (wyzysk), KC art. 484 § 2 (obniżenie kary umownej): klasyczne polskie zastosowania; (2) SŁUSZNOŚĆ EGZEKUCYJNA — KPC art. 1024 (rozkład orzeczonych świadczeń); klasyczne polskie zastosowania; (3) SŁUSZNOŚĆ KONSTYTUCYJNA — Konstytucja RP art. 2: zasada sprawiedliwości społecznej. Polskie cechy: (1) BRAK WYRAŹNEJ KATEGORII "SŁUSZNOŚCI" W KC — klasyczna polska konstrukcja oparta na klauzulach generalnych ("zasady współżycia społecznego"); klasyczna polska osobliwość terminologiczna; (2) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO JAKO POLSKI EKWIWALENT — KC art. 5 i n.: klasyczna polska konstrukcja; (3) SZCZEGÓLNE PRZEPISY OPARTE NA SŁUSZNOŚCI — KC art. 388, 484 § 2, 991 § 1: klasyczne polskie zastosowania; (4) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja klauzul generalnych). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) BRAK WYRAŹNEJ KATEGORII — KC: klasyczna polska osobliwość; BGB: ma wyraźną kategorię Billigkeit (§ 315, 343, 829); (2) PODOBNE FUNKCJE — korekta, uzupełnienie, wykładnia; (3) PODOBNE SZCZEGÓLNE ZASTOSOWANIA — KC art. 484 § 2 + BGB § 343 (obniżenie kary umownej).
Źródło: Aequitas, ius aequum (rzymskie); Aristoteles — Ethica Nicomachea V.10 (epieikeia); Pandektystyka — Billigkeit; BGB §§ 138, 242; KC art. 5, 56, 354, 484 § 2.
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego
Odpowiedniki zewnętrzne: Q19269872