← Prawo cywilne XIX i XX wieku

zwyczaj

consuetudo · Gewohnheitsrecht

ang. custom

— Utrwalona praktyka mająca znaczenie przy wykładni i uzupełnianiu stosunku prawnego — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile mos i pandektystycznej tradycji Verkehrssitten. Klasyczne rzymskie pojęcie mos maiorum — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, zwyczaj przodków, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie zwyczaju: (1) MOS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zwyczaj jako źródło prawa, fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego; (2) CONSUETUDO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zwyczaj utrwalony przez długotrwałą praktykę; (3) USUS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, używanie, zwyczajowy sposób postępowania; (4) DESUETUDO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zaprzestanie stosowania ustawy wskutek zwyczaju; (5) MOS REGIONIS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zwyczaj lokalny; (6) PRACTICA — klasyczna konstrukcja prawa średniowiecznego, praktyka kupiecka. Klasyczne rzymskie zasady stosowania zwyczaju: (1) CONSUETUDO PRAESCRIBIT EI QUOD CONTRA SE — klasyczna pretorska zasada, zwyczaj długotrwałej praktyki przeważa nad ustawą; klasyczna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) MOS NON EST IUS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zwyczaj sam w sobie nie jest prawem (z wyjątkiem mos maiorum); (3) DIUTURNI MORES CONSENSU UTENTIUM COMPROBATI LEGES IMITANTUR — klasyczna konstrukcja prawa justyniańskiego (D. 1.3.32), długotrwałe zwyczaje, potwierdzone zgodą używających, naśladują ustawy; klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie zwyczaju: (1) DOKTRYNA NIEMIECKA — Verkehrssitten (zwyczaje obrotu), klasyczna pandektystyczna konstrukcja, fundamentalna kategoria BGB § 157, 242, 346 ust. 1; (2) DOKTRYNA FRANCUSKA — usages (zwyczaje), klasyczna konstrukcja Code civil; (3) DOKTRYNA AUSTRIACKA — Gewohnheitsrecht (prawo zwyczajowe), klasyczna konstrukcja ABGB. BGB § 157 — fundamentalna niemiecka regulacja: umowy mają być wykładane zgodnie z dobrą wiarą i z uwzględnieniem zwyczajów obrotu; klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja. BGB § 242 (świadczenie według dobrej wiary z uwzględnieniem zwyczajów obrotu); BGB § 346 ust. 1 (zwroty w razie odstąpienia od umowy); klasyczne pandektystyczne fundamentalne konstrukcje. Code civil art. 1135 (po reformie z 10 II 2016 r. — art. 1194) — francuska regulacja: les conventions obligent non seulement à ce qui y est exprimé, mais encore à toutes les suites que l'équité, l'usage ou la loi donnent à l'obligation d'après sa nature (umowy zobowiązują nie tylko do tego, co jest w nich wyrażone, lecz także do wszystkich następstw, które słuszność, zwyczaj lub ustawa nadają zobowiązaniu według jego natury); klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. ABGB § 863, § 914 — analogiczna austriacka regulacja: zwyczaje obrotu jako kryterium wykładni i uzupełnienia umów. Polski Kodeks cywilny art. 56 + 65 + 354 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 56 (czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów — klasyczna polska konstrukcja, oparta na Code civil art. 1135 i pandektystycznej tradycji, klasyczna fundamentalna polska konstrukcja); KC art. 65 § 1 (oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje — klasyczna polska konstrukcja wykładni z uwzględnieniem zwyczajów); KC art. 65 § 2 (w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu); KC art. 354 § 1 (dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje — także w sposób odpowiadający tym zwyczajom — klasyczna polska konstrukcja standardu wykonania zobowiązania, oparta na BGB § 242). Polska konstrukcja zwyczaju: (1) FUNKCJE: (a) FUNKCJA UZUPEŁNIAJĄCA — KC art. 56: zwyczaj uzupełnia treść czynności prawnej; (b) FUNKCJA WYKŁADNICZA — KC art. 65: zwyczaj jako kryterium wykładni oświadczeń woli; (c) FUNKCJA NORMATYWNA STANDARDU WYKONANIA — KC art. 354: zwyczaj jako standard wykonywania zobowiązań; (2) PRZESŁANKI ZWYCZAJU: (a) USTABILIZOWANIE PRAKTYKI — wymóg powtarzalności i utrwalenia; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile diuturni mores; (b) AKCEPTACJA SPOŁECZNA — uzgodniona praktyka przyjęta w danym środowisku (kupcy, rzemieślnicy, dane środowisko zawodowe); (c) ZGODNOŚĆ Z PRAWEM I ZASADAMI WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — klasyczna polska konstrukcja restryktywna; (3) ZAKRES STOSOWANIA: (a) ZWYCZAJE LOKALNE — klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim mos regionis; (b) ZWYCZAJE PROFESJONALNE — np. zwyczaje kupieckie, bankowe; (c) ZWYCZAJE SEKTOROWE — np. w transporcie, ubezpieczeniach; (d) ZWYCZAJE MIĘDZYNARODOWE — np. INCOTERMS, klasyczna polska konstrukcja w obrocie międzynarodowym. Polskie zastosowania zwyczaju: (1) WYKŁADNIA UMÓW — KC art. 65: klasyczne polskie zastosowanie; (2) UZUPEŁNIENIE TREŚCI UMOWY — KC art. 56: klasyczne polskie zastosowanie; (3) STANDARD WYKONANIA ZOBOWIĄZANIA — KC art. 354: klasyczne polskie zastosowania w razie nieokreślenia szczegółowych zasad w umowie; (4) USTALENIE WYNAGRODZENIA — np. w umowach o dzieło lub zlecenia, gdy wynagrodzenie nie zostało wyraźnie określone; klasyczne polskie zastosowania (KC art. 628, 735); (5) USTALENIE TERMINU PŁATNOŚCI — np. zwyczajowo przyjęte terminy płatności w danej branży; (6) PROCEDURA OBROTU GIEŁDOWEGO — klasyczne polskie zastosowania na giełdzie papierów wartościowych. Polska konstrukcja zwyczaju w stosunku do prawa zwyczajowego: (1) ZWYCZAJ JAKO ŹRÓDŁO PRAWA — w polskim KC zwyczaj nie jest samodzielnym źródłem prawa (w odróżnieniu od ABGB § 10 i niektórych systemów common law), klasyczna polska konstrukcja oparta na pozytywizmie prawniczym; (2) ZWYCZAJ JAKO KRYTERIUM WYKŁADNI I UZUPEŁNIENIA — KC art. 56, 65, 354: klasyczna polska konstrukcja, klasyczna fundamentalna funkcja zwyczaju; (3) ROZRÓŻNIENIE OD PRAWA ZWYCZAJOWEGO — klasyczna polska konstrukcja, klasyczna polska doktrynalna dyskusja co do statusu zwyczaju; (4) HARMONIZACJA Z PRAWEM UE — klasyczna polska konstrukcja zharmonizowana, np. zwyczaje obrotu w Konwencji Wiedeńskiej o sprzedaży międzynarodowej towarów (CISG) z 11 IV 1980 r. (ratyfikowana przez Polskę 5 V 1995 r.). Polskie cechy: (1) FUNKCJA UZUPEŁNIAJĄCO-WYKŁADNICZA — KC art. 56, 65, 354: klasyczna polska konstrukcja; (2) BRAK SAMODZIELNEJ FUNKCJI ŹRÓDŁA PRAWA — klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od ABGB; (3) WYMÓG ZGODNOŚCI Z PRAWEM I ZASADAMI WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — klasyczna polska konstrukcja restrykcyjna; (4) ROZBUDOWANA KAZUISTYKA SN — klasyczna polska konstrukcja oparta na orzecznictwie; (5) HARMONIZACJA Z PRAWEM UE I MIĘDZYNARODOWYM — klasyczna polska konstrukcja zharmonizowana, np. INCOTERMS, CISG; (6) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja); klasyczne polskie zachowanie konstrukcji. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA SYSTEMATYKA — KC art. 56, 65, 354 + BGB §§ 157, 242, 346 ust. 1: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) PODOBNE FUNKCJE — wykładnicza, uzupełniająca, normatywna; (3) PODOBNE PRZESŁANKI — utrwalona praktyka, akceptacja społeczna. Polska kazuistyka SN: pojęcie "ustalonych zwyczajów" (KC art. 56, 65, 354) — bogata kazuistyka, klasyczne polskie kryteria (uchwała III CZP 31/82 — wymóg utrwalenia w danej branży); zwyczaje w obrocie giełdowym — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 11/95); zwyczaje w obrocie międzynarodowym (INCOTERMS) — klasyczna polska kazuistyka (uchwała III CZP 21/03); zwyczaje w razie ustalenia wynagrodzenia (KC art. 628) — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 11/14); zwyczaje w bankowości — klasyczne polskie zastosowania (uchwała III CZP 21/15).

Źródło: Consuetudo (rzymskie — D. 1.3.32-40); Pandektystyka — Gewohnheitsrecht; Code civil — usage; ABGB § 10; BGB § 157 (Verkehrssitte); KC art. 56, 354, 384¹, 65.

Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego

Otwórz w eksploratorze grafowym →