← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4autonomia woli stron · autonomia private · Privatautonomie
ang. party autonomy
— Klasyczna fundamentalna zasada prawa cywilnego — uprawnienie podmiotów prawa prywatnego do samodzielnego kształtowania swoich stosunków prawnych przez czynności prawne, w granicach wyznaczonych przez ustawę. Klasyczne rzymskie korzenie — klasyczne rzymskie ius civile zachowywało zasadę swobody w sferze prywatnoprawnej, zwłaszcza w prawie zobowiązań (klasyczna rzymska zasada bona fides w kontraktach bonae fidei dawała dużą swobodę interpretacji woli stron). Klasyczne rzymskie zasady: D. 50.17.55 — qui in alieni dominium consentit, in suum non consentit (kto zgadza się na cudzą władzę, na własną nie); D. 45.1.99 — pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać; klasyczna zasada, zachowana w pandektystyce). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną konstrukcję Privatautonomie. Klasyczna pandektystyczna teoria — F.C. von Savigny: autonomia woli jako fundamentalna zasada prawa prywatnego, łącząca etyczną wolność jednostki z prawnym jej wyrazem. Klasyczne pandektystyczne elementy autonomii woli: (1) SWOBODA UMÓW (Vertragsfreiheit) — możliwość zawierania, kształtowania treści, formy i kontrahenta; (2) SWOBODA TESTAMENTOWA (Testierfreiheit) — możliwość rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci; (3) SWOBODA WŁASNOŚCI (Eigentumsfreiheit) — pełna swoboda dysponowania własnością; (4) SWOBODA STOWARZYSZANIA (Vereinigungsfreiheit) — tworzenie osób prawnych. BGB nie zawiera ogólnej regulacji autonomii woli, ale operuje nią jako fundamentalną zasadą — wyrażoną w licznych przepisach: § 305 (oryginalny — umowne powstanie i zmiana zobowiązania, Privatautonomie i Vertragsfreiheit jako podstawa kontraktów; culpa in contrahendo wywodzona z konstrukcji doktrynalno-orzeczniczej); § 1937 (Testierfreiheit jako swoboda testamentowa). Code civil art. 1102 — fundamentalna francuska konstrukcja: chacun est libre de contracter ou de ne pas contracter, de choisir son cocontractant et de déterminer le contenu et la forme du contrat dans les limites fixées par la loi (każdy ma swobodę zawarcia umowy lub jej niezawarcia, wyboru kontrahenta i ustalenia treści oraz formy umowy w granicach ustanowionych przez ustawę) — klasyczna francuska kodyfikacja autonomii woli. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: art. 353 (strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego — klasyczna polska zasada swobody umów); art. 56 (czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów — klasyczna polska konstrukcja zachowująca autonomię z elementami obiektywnymi); KC art. 941 (rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament — klasyczna polska konstrukcja swobody testamentowej); art. 140 (właściciel może korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa — klasyczna polska konstrukcja swobody własności w granicach ustawowych); KH 1934 r. (przez umowę spółki handlowej wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu — klasyczna konstrukcja swobody stowarzyszania). Polskie elementy autonomii woli: (1) SWOBODA UMÓW — KC art. 353: fundamentalna polska zasada; (2) SWOBODA WYBORU KONTRAHENTA — z wyjątkami (np. monopole, obowiązek zawarcia umowy w niektórych przypadkach — np. taryfy w energetyce); (3) SWOBODA TREŚCI UMOWY — w granicach ustawy, zasad współżycia społecznego, natury stosunku; (4) SWOBODA FORMY — KC art. 60-77: zasada swobody, z wyjątkami ustawowymi (np. forma notarialna dla zbycia nieruchomości); (5) SWOBODA TESTAMENTOWA — KC art. 941: ograniczona instytucją zachowku (KC art. 991-1011); (6) SWOBODA WŁASNOŚCI — KC art. 140: w granicach ustaw i ZWS; (7) SWOBODA STOWARZYSZANIA — KH 1934 r.; ustawa o stowarzyszeniach z 7 IV 1989 r.; ustawa o fundacjach z 6 IV 1984 r. Polskie granice autonomii woli: (1) WŁAŚCIWOŚĆ STOSUNKU PRAWNEGO — KC art. 353: natura stosunku, klasyczna polska konstrukcja przeszkody (np. niedopuszczalne pacta successoria między żyjącymi, wieczyste związanie); (2) USTAWA — KC art. 58 § 1: czynności sprzeczne z ustawą lub mające na celu obejście ustawy są nieważne; (3) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — KC art. 58 § 2 + 353: klasyczna polska klauzula generalna, w odróżnieniu od BGB Treu und Glauben; (4) OCHRONA SŁABSZEJ STRONY — przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych (klauzule abuzywne w umowach z konsumentami — dodane po 1989 r.); klasyczna polska konstrukcja ochrony konsumenta; (5) PRAWO ANTYMONOPOLOWE — ustawa z 28 I 1987 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym w gospodarce narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 18): ograniczenia praktyk monopolistycznych; (6) OCHRONA PRACOWNICZA — Kodeks pracy: klasyczne polskie ograniczenia chroniące pracowników. Polskie cechy: (1) ZACHOWANIE PANDEKTYSTYCZNEJ KONSTRUKCJI — KC art. 353: oparta na klasycznej tradycji niemieckiej; (2) ZACHOWANIE KLAUZUL GENERALNYCH — ZWS, "społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa" jako klasyczne polskie konstrukcje. Polska konstrukcja konstytucyjna: Konstytucja RP art. 31 ust. 2 (każdy ma prawo do wolności osobistej; ograniczenia tej wolności mogą być ustanawiane tylko w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie); art. 64 (każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia); art. 22 (ograniczenie wolności działalności gospodarczej dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny).
Źródło: Privatautonomie (pandektystyka XIX w. — F. K. von Savigny); Code civil art. 1101-1133; BGB § 305 (oryginalny); KC art. 56, 353.
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego
Odpowiedniki zewnętrzne: 3328600