← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4abusus iuris · nadużycie prawa · Rechtsmissbrauch
ang. abuse of right
abusus iuris / unzulässige Rechtsausübung / abus de droit (łaciński; niemiecki; francuski)
— Wykonywanie prawa podmiotowego sprzecznie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji abusus iuris. Klasyczne rzymskie pojęcie abusus iuris — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, działanie formalnie zgodne z prawem, ale wykraczające poza jego społeczno-gospodarcze przeznaczenie; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) AEMULATIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, działanie wyłącznie w celu szkodzenia innemu (np. budowa mająca odebrać sąsiadowi światło), klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) MALA FIDES — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zła wiara jako podstawa odmowy ochrony; (3) DOLUS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, podstęp jako sankcjonowane nadużycie zaufania; (4) EXCEPTIO DOLI GENERALIS — klasyczna pretorska konstrukcja, zarzut podstępu generalny, fundamentalna konstrukcja oparta na zasadzie słuszności (D. 4.3); (5) MALITIIS NON EST INDULGENDUM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, złośliwości nie należy pobłażać (D. 6.1.38). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie nadużycia prawa: (1) WE FRANCJI — francuska doktryna abus de droit rozwijana przez orzecznictwo Cour de cassation od końca XIX w.; klasyczna fundamentalna sprawa Clément-Bayard (Cour de cass., 3 VIII 1915) — wieża strzelecka zbudowana wyłącznie w celu utrudnienia lotów dirigible sąsiadowi; klasyczna francuska doktrynalna konstrukcja teorii nadużycia prawa; klasyczne francuskie kryteria: (a) intencja szkodzenia (Josserand); (b) działanie sprzeczne z gospodarczym przeznaczeniem prawa (Ripert); (c) działanie wykraczające poza naturalne uprawnienia (Planiol); (2) W NIEMCZECH — niemiecka konstrukcja unzulässige Rechtsausübung wynikająca z BGB § 226 (Schikaneverbot — zakaz szykany) i § 242 (Treu und Glauben — dobra wiara); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja. BGB § 226 (Schikaneverbot — zakaz szykany): wykonywanie prawa nie jest dopuszczalne, jeżeli może mieć wyłącznie cel wyrządzenia drugiemu szkody; klasyczna pandektystyczna konstrukcja restryktywna (wymóg wyłącznego zamiaru szkodzenia, klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile aemulatio). BGB § 242 (Leistung nach Treu und Glauben — świadczenie według dobrej wiary): dłużnik jest obowiązany świadczyć tak, jak tego wymaga dobra wiara z uwzględnieniem zwyczajów obrotu; klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, której orzecznictwo BGH nadało znacznie szerszy zakres niż § 226, obejmujący wszelkie nadużycia prawa. Code civil nie zawiera wyraźnej regulacji nadużycia prawa, klasyczna francuska konstrukcja oparta na orzecznictwie. Polski Kodeks cywilny art. 5 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 5 (nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja, oparta na BGB § 226, 242 i francuskiej doktrynie abus de droit, klasyczna polska reforma międzywojenna). Polska konstrukcja nadużycia prawa: (1) PODSTAWA — KC art. 5: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i francuskiej doktrynie; (2) DWA KRYTERIA NADUŻYCIA: (a) SPOŁECZNO-GOSPODARCZE PRZEZNACZENIE PRAWA — klasyczna polska konstrukcja oparta na francuskiej teorii Riperta, klasyczna polska konstrukcja obiektywna; (b) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — klasyczna polska konstrukcja klauzul generalnych, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 242; (3) ROZSZERZENIE WOBEC BGB § 226 — KC art. 5: nie wymaga wyłącznego zamiaru szkodzenia (jak BGB § 226), wystarcza obiektywna sprzeczność z przeznaczeniem prawa lub zasadami; klasyczna polska konstrukcja szersza; (4) SKUTKI: (a) DZIAŁANIE NIE KORZYSTA Z OCHRONY — KC art. 5 in fine: klasyczna polska konstrukcja sankcyjna; (b) BRAK PRAWA SUBIEKTYWNEGO — działanie nie jest uważane za wykonywanie prawa; klasyczna polska konstrukcja, klasyczna polska osobliwość; (5) STOSUNEK DO ZARZUTU — w postępowaniu cywilnym podnoszony przez stronę przeciwną; klasyczna polska konstrukcja procesowa. Polskie typy nadużyć prawa: (1) NADUŻYCIE PRZEZ DZIAŁANIE WYŁĄCZNIE W CELU SZKODZENIA — klasyczne polskie zastosowanie, klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim aemulatio; (2) NADUŻYCIE PRZEZ DZIAŁANIE SPRZECZNE Z PRZEZNACZENIEM PRAWA — np. żądanie wykonania świadczenia w warunkach uniemożliwiających dłużnikowi prowadzenie normalnego życia; klasyczne polskie zastosowanie obiektywne; (3) NADUŻYCIE PRZEZ DZIAŁANIE SPRZECZNE Z ZASADAMI WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — klasyczne polskie zastosowanie ogólne, klasyczna polska kazuistyka SN; (4) NADUŻYCIE PRZEZ STAWIENIE WYGÓROWANYCH ŻĄDAŃ — np. żądanie zapłaty zachowku w sytuacji rażącej niegodziwości uprawnionego; klasyczne polskie zastosowania w prawie spadkowym. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) SZERSZY ZAKRES — KC art. 5: nie wymaga wyłącznego zamiaru szkodzenia (jak BGB § 226), wystarcza obiektywna sprzeczność; klasyczna polska konstrukcja; (2) PODOBNA DO § 242 BGB — KC art. 5: ogólny standard wykonywania praw; (3) DUALNA TREŚĆ KRYTERIÓW — KC art. 5 łączy społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa i zasady współżycia społecznego; klasyczna polska konstrukcja oryginalna. Polskie cechy: (1) FUNDAMENTALNA KLAUZULA GENERALNA — KC art. 5: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i francuskiej doktrynie; (2) DUALNA TREŚĆ KRYTERIÓW — społeczno-gospodarcze przeznaczenie + zasady współżycia społecznego: klasyczna polska konstrukcja oryginalna; (3) SZERSZY ZAKRES NIŻ BGB § 226 — KC art. 5: klasyczna polska konstrukcja; (4) RESTRYKCYJNA INTERPRETACJA W PRAKTYCE — klasyczna polska kazuistyka SN.
Źródło: BGB §§ 226, 242; KC 1964 art. 5
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego