← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4principia convivendi socialis · Sittenwidrigkeit
ang. principles of community life
— Klauzula generalna prawa cywilnego pełniąca funkcję pojęcia oceny zachowań przez pryzmat ogólnych norm etycznych — fundamentalna kategoria polskiego prawa cywilnego, klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji klauzul generalnych. Klasyczne rzymskie pojęcie aequitas — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, słuszność jako podstawa korekty surowości ius strictum; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) BONA FIDES — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, dobra wiara jako podstawa stosunków obligacyjnych; klasyczna pretorska zasada zachowana w pandektystyce; (2) BONI MORES — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, dobre obyczaje jako kryterium oceny zachowań; (3) AEQUITAS PRAETORIA — klasyczna pretorska konstrukcja, słuszność stosowana przez pretora w celu korekty surowego ius civile; (4) UTILITAS PUBLICA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, użyteczność publiczna jako kryterium ograniczeń praw prywatnych; (5) HUMANITAS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, ludzkość jako podstawa łagodzenia surowych reguł. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne klauzule generalne: (1) TREU UND GLAUBEN — klasyczna pandektystyczna konstrukcja niemiecka, dobra wiara i lojalność, fundamentalna konstrukcja BGB § 242; (2) GUTE SITTEN — dobre obyczaje, fundamentalna konstrukcja BGB § 138, 826; (3) BONNES MOEURS — klasyczna francuska konstrukcja, Code civil art. 6, 1133. BGB § 138 (Sittenwidriges Rechtsgeschäft — czynność prawna sprzeczna z dobrymi obyczajami, klasyczna pandektystyczna konstrukcja); BGB § 242 (Leistung nach Treu und Glauben — świadczenie według dobrej wiary, klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja); BGB § 826 (Sittenwidrige vorsätzliche Schädigung — celowe szkodliwe działanie sprzeczne z dobrymi obyczajami); klasyczne pandektystyczne fundamentalne konstrukcje. Code civil art. 6 (les conventions ne peuvent déroger aux lois qui intéressent l'ordre public et les bonnes moeurs — umowy nie mogą uchybiać ustawom dotyczącym porządku publicznego i dobrych obyczajów); klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. Polski Kodeks zobowiązań z 27 X 1933 r. art. 56, 65, 107 — międzywojenna polska regulacja oparta na pandektystycznej tradycji: zasady słuszności, dobrej wiary, dobrych obyczajów; klasyczna polska konstrukcja modernizująca. Po II wojnie światowej: dekret z 18 VII 1950 r. — Przepisy ogólne prawa cywilnego (POPC) art. 3: wprowadzenie pojęcia "zasad współżycia społecznego" jako socjalistycznej klauzuli generalnej zastępującej "burżuazyjne" pojęcia dobrej wiary i dobrych obyczajów; klasyczna polska konstrukcja powojenna ideologicznie nacechowana, klasyczna polska reforma 1950 r. Polski Kodeks cywilny art. 5 + 56 + 65 + 354 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 5 (nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony — klasyczna polska konstrukcja klauzuli generalnej, oparta na BGB § 242 i klasycznym ius civile); KC art. 56 (czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów); KC art. 58 § 2 (nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego); KC art. 65 § 1 (oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje); KC art. 354 § 1 (dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje — także w sposób odpowiadający tym zwyczajom); KC art. 411 (wyłączenie zwrotu nienależnego świadczenia w razie sprzeczności z zasadami współżycia społecznego); KC art. 1008 (wydziedziczenie z powodu uporczywego naruszania zasad współżycia społecznego). Polska konstrukcja zasad współżycia społecznego: (1) FUNDAMENTALNA KLAUZULA GENERALNA — KC art. 5: klasyczna polska konstrukcja kompleksowa, fundamentalna polska regulacja; (2) FUNKCJE: (a) FUNKCJA KONTROLNA — KC art. 5, 58 § 2: ocena zachowań i czynności prawnych; (b) FUNKCJA WYKŁADNICZA — KC art. 65: kryterium wykładni oświadczeń woli; (c) FUNKCJA UZUPEŁNIAJĄCA — KC art. 56: dopełnienie skutków czynności prawnych; (d) FUNKCJA OGRANICZAJĄCA — KC art. 5: ograniczenie wykonywania praw podmiotowych przez nadużycie; (3) TREŚĆ — niezdefiniowana legalnie, ustalana przez sąd na podstawie ogólnie przyjętych norm etycznych; klasyczna polska konstrukcja klauzuli generalnej; (4) RELACJA DO INNYCH KLAUZUL — w polskim KC zastępuje pandektystyczne "dobrą wiarę" i "dobre obyczaje"; klasyczna polska konstrukcja syntetyczna, klasyczna polska osobliwość terminologiczna. Polskie zastosowania zasad współżycia społecznego: (1) KONTROLA WYKONYWANIA PRAW PODMIOTOWYCH — KC art. 5: nadużycie prawa; klasyczne polskie zastosowanie; (2) NIEWAŻNOŚĆ CZYNNOŚCI PRAWNYCH — KC art. 58 § 2: sprzeczność z zasadami; (3) WYKŁADNIA OŚWIADCZEŃ WOLI — KC art. 65: kryterium interpretacyjne; (4) WYKONYWANIE ZOBOWIĄZAŃ — KC art. 354: standard dłużnika; (5) WYŁĄCZENIE ZWROTU NIENALEŻNEGO ŚWIADCZENIA — KC art. 411: w razie sprzeczności; (6) PRAWO RODZINNE — KRO art. 56 § 2 (rozwód), KRO art. 95 § 3 (władza rodzicielska); (7) PRAWO SPADKOWE — KC art. 1008 (wydziedziczenie). Polskie cechy: (1) FUNDAMENTALNA KLAUZULA GENERALNA — KC art. 5: klasyczna polska konstrukcja modyfikująca pandektystyczną tradycję; (2) DUALNA TREŚĆ — społeczno-gospodarcze przeznaczenie + zasady współżycia społecznego (KC art. 5): klasyczna polska konstrukcja kompleksowa; (3) ZACHOWANIE TERMINOLOGII Z OKRESU PRL — klasyczna polska konstrukcja, klasyczne polskie ciągłość terminologiczna; (4) FUNKCJA INTERPRETACYJNA — KC art. 65: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (5) FUNKCJA UZUPEŁNIAJĄCA — KC art. 56: klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (6) FUNDAMENTALNE REFORMY — POPC z 18 VII 1950 r. (oryginalna konstrukcja), KC z 23 IV 1964 r. (kodyfikacja), brak późniejszych fundamentalnych zmian terminologicznych. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA FUNKCJA — KC art. 5 + BGB § 242, 138: klasyczne klauzule generalne; (2) RÓŻNICA W TERMINOLOGII — KC: zasady współżycia społecznego; BGB: Treu und Glauben + gute Sitten; klasyczna polska osobliwość terminologiczna; (3) PODOBNA FUNKCJA INTERPRETACYJNA — KC art. 65 + BGB § 133, 157.
Źródło: Dekret z 18 VII 1950 r. art. 3; KC 1964 art. 5, 56, 58, 65, 354, 411, 1008
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego