← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4bona fides · guter Glaube
ang. good faith
bona fides / Treu und Glauben (łaciński; niemiecki)
— Usprawiedliwione przekonanie co do istnienia uprawnienia lub stanu prawnego, przy dochowaniu należytej staranności — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna konstrukcja oparta na rzymskiej bona fides. Klasyczna rzymska bona fides — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, dobra wiara jako podstawa stosunków obligacyjnych i rzeczowych; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce, fundamentalna kategoria klasycznego prawa rzymskiego. Klasyczne rzymskie kategorie bona fides: (1) BONA FIDES OBJECTIVA — klasyczna pretorska konstrukcja, lojalne i uczciwe zachowanie zgodne z normami społecznymi; klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego ius civile (D. 17.2.3); (2) BONA FIDES SUBJECTIVA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, subiektywne przekonanie o własnym uprawnieniu (np. bonae fidei possessor — posiadacz w dobrej wierze); klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) BONI MORES — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, dobre obyczaje jako kryterium oceny zachowań, bliskie pojęciu bona fides obiektywnej. Klasyczne rzymskie zastosowania bona fides: (1) IUDICIA BONAE FIDEI — klasyczna pretorska konstrukcja, sądy dobrej wiary (np. emptio venditio, locatio conductio, societas, mandatum), w których sędzia oceniał zachowanie stron według standardu dobrej wiary; klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego ius civile; (2) USUCAPIO PRO EMPTORE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zasiedzenie wymagało dobrej wiary posiadacza; klasyczna fundamentalna konstrukcja zachowana w pandektystyce; (3) ACTIO PUBLICIANA — klasyczna pretorska skarga chroniąca posiadacza w dobrej wierze; (4) PROHIBITIO ALIENATIONIS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, ochrona dobrej wiary nabywcy w razie sprzedaży rzeczy przez nieuprawnionego. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie dobrej wiary z rozróżnieniem na obiektywną i subiektywną. BGB § 242 — fundamentalna niemiecka regulacja: dłużnik jest obowiązany świadczyć tak, jak tego wymaga dobra wiara z uwzględnieniem zwyczajów obrotu (Treu und Glauben — dobra wiara i lojalność); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, klasyczna fundamentalna kategoria niemieckiego prawa cywilnego, której orzecznictwo BGH nadało znacznie szerszy zakres (zasady słuszności, ochrona zaufania, zakaz nadużycia prawa, dostosowanie umowy do zmienionych okoliczności — Wegfall der Geschäftsgrundlage); BGB § 932-934 (gutgläubiger Erwerb — nabycie w dobrej wierze rzeczy ruchomej, klasyczna fundamentalna konstrukcja niemiecka); BGB § 892 (gutgläubiger Erwerb przy księdze wieczystej, klasyczna konstrukcja niemiecka chroniąca pewność obrotu). Code civil art. 1134 al. 3 — francuska regulacja: les conventions doivent être exécutées de bonne foi (umowy powinny być wykonane w dobrej wierze); klasyczna francuska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. ABGB §§ 326-368 — analogiczna austriacka regulacja: guter Glaube (dobra wiara); klasyczna austriacka konstrukcja. Polski Kodeks cywilny art. 7 + 354 + KC art. 169-174 — fundamentalna polska regulacja: KC art. 7 (jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne od dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja domniemania, oparta na BGB i pandektystycznej tradycji); KC art. 354 § 1 (dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje — także w sposób odpowiadający tym zwyczajom — klasyczna polska konstrukcja, w której zasady współżycia społecznego pełnią funkcję pandektystycznego Treu und Glauben, klasyczna polska osobliwość terminologiczna); KC art. 169 § 1 (jeżeli osoba nieuprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą zbywa rzecz i wydaje ją nabywcy, nabywca uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba że działa w złej wierze — klasyczna polska konstrukcja nabycia w dobrej wierze, oparta na BGB § 932); KC art. 169 § 2 (jednakże gdy rzecz zgubiona, skradziona lub w inny sposób utracona przez właściciela zostaje zbyta przed upływem lat trzech od chwili jej zgubienia, skradzenia lub utraty, nabywca może uzyskać własność dopiero z upływem powyższego trzyletniego terminu — klasyczna polska konstrukcja restryktywna w razie rzeczy utraconych); KC art. 172 § 1 (zasiedzenie nieruchomości wymaga dobrej wiary posiadacza, w razie złej wiary — dłuższy termin 20 lat zamiast 10 — klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile usucapio). Polska konstrukcja dobrej wiary: (1) DWA RODZAJE: (a) DOBRA WIARA SUBIEKTYWNA — KC art. 7, 169, 172: usprawiedliwione przekonanie o własnym uprawnieniu lub stanie prawnym, klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (b) DOBRA WIARA OBIEKTYWNA — KC art. 354: lojalne i uczciwe zachowanie, w polskiej terminologii zastąpiona "zasadami współżycia społecznego" (klasyczna polska osobliwość terminologiczna); (2) DOMNIEMANIE DOBREJ WIARY — KC art. 7: klasyczna polska konstrukcja procesowa chroniąca dobrą wiarę, oparta na BGB; ciężar dowodu złej wiary spoczywa na powołującym się; (3) ZASTOSOWANIA: (a) NABYCIE W DOBREJ WIERZE RZECZY RUCHOMEJ — KC art. 169: klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (b) RĘKOJMIA WIARY PUBLICZNEJ KSIĘGI WIECZYSTEJ — UKWH art. 5: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 892; (c) ZASIEDZENIE — KC art. 172, 174: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (d) BEZPODSTAWNE WZBOGACENIE — KC art. 405-414: kryterium dobrej/złej wiary wpływa na zakres zwrotu; (e) ROZLICZENIA POSIADACZA — KC art. 224-231: klasyczna polska konstrukcja zróżnicowana ze względu na dobrą lub złą wiarę. Polskie kategorie posiadania w dobrej wierze (KC art. 224-225): (1) POSIADACZ SAMOISTNY W DOBREJ WIERZE — nie odpowiada za zużycie rzeczy, korzysta z pożytków; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (2) POSIADACZ SAMOISTNY W ZŁEJ WIERZE — odpowiada za zużycie i zwrot pożytków; klasyczna polska konstrukcja sankcyjna; (3) POSIADACZ SAMOISTNY, KTÓREGO DOBRA WIARA USTAŁA — odpowiada od chwili dowiedzenia się o roszczeniach. Polska konstrukcja dobrej wiary w zasiedzeniu (KC art. 172): (1) DOBRA WIARA W CHWILI OBJĘCIA W POSIADANIE — klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile pro emptore; (2) UTRZYMANIE DOBREJ WIARY PRZEZ CAŁY OKRES ZASIEDZENIA — nie wymagana w prawie polskim (klasyczna polska konstrukcja, w odróżnieniu od BGB § 937 wymagającego tylko w chwili objęcia w posiadanie); (3) RÓŻNE TERMINY: (a) DOBRA WIARA — 10 lat dla nieruchomości; (b) ZŁA WIARA — 20 lat dla nieruchomości; klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile. Polskie cechy: (1) DUALNA KONSTRUKCJA — dobra wiara subiektywna i obiektywna (zastąpiona zasadami współżycia społecznego); klasyczna polska osobliwość terminologiczna; (2) DOMNIEMANIE DOBREJ WIARY — KC art. 7: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (3) NABYCIE W DOBREJ WIERZE RZECZY RUCHOMEJ — KC art. 169: klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (4) RĘKOJMIA WIARY PUBLICZNEJ KSIĘGI WIECZYSTEJ — UKWH art. 5: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 892; (5) RÓŻNE TERMINY ZASIEDZENIA — KC art. 172: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (6) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja), reforma UKWH z 6 VII 1982 r. (rękojmia wiary publicznej). Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA SYSTEMATYKA — KC art. 7 + 169-174 + 354 + BGB §§ 242, 892, 932-934, 937: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) RÓŻNICA W TERMINOLOGII — KC: dobra wiara + zasady współżycia społecznego; BGB: Treu und Glauben + guter Glaube; klasyczna polska osobliwość; (3) PODOBNE DOMNIEMANIE — KC art. 7 + BGB § 892.
Źródło: Code Napoléon (Code civil) 1804; Code civil art. 1134; ABGB §§ 326-368; BGB § 242; KC 1964 art. 7, 354
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego
Odpowiedniki zewnętrzne: Q155736