← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4principium fidelitatis · Treuepflicht
ang. principle of loyalty
— Obowiązek uczciwego i skoordynowanego działania względem kontrahenta — fundamentalna zasada prawa zobowiązań, klasyczna konstrukcja oparta na klasycznym ius civile bona fides i pandektystycznej tradycji Treu und Glauben. Klasyczna rzymska zasada bona fides — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, dobra wiara jako podstawa stosunków obligacyjnych, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie konstrukcje funkcjonalnie zbliżone: (1) IUDICIA BONAE FIDEI — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, sądy dobrej wiary, w których sędzia oceniał zachowanie stron według standardu lojalności i uczciwości; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce (D. 17.2.3); (2) FIDES ROMANA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, lojalność rzymska, fundamentalna podstawa moralno-prawna; (3) PIETAS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, miłość i szacunek wzajemny, klasyczna pretorska konstrukcja w stosunkach rodzinnych; (4) AMICITIA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, przyjaźń jako fundamentalna podstawa wzajemnego zaufania; (5) FIDELITAS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, wierność wobec zobowiązań. Klasyczne rzymskie zastosowania zasady lojalności: (1) UMOWY KONSENSUALNE — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, emptio venditio (sprzedaż), locatio conductio (najem), societas (spółka), mandatum (zlecenie) — wszystkie iudicia bonae fidei wymagały lojalnego zachowania stron; (2) FIDUCJA — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, fiducia cum creditore i fiducia cum amico, klasyczne pretorskie konstrukcje wymagające najwyższej lojalności; (3) MANDAT — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, mandatariusz obowiązany był do najwyższej staranności i lojalności wobec mandanta. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie zasady lojalności jako fundamentalnej kategorii prawa zobowiązań. BGB § 242 — fundamentalna niemiecka regulacja: dłużnik jest obowiązany świadczyć tak, jak tego wymaga dobra wiara z uwzględnieniem zwyczajów obrotu (Treu und Glauben — dobra wiara i lojalność); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, klasyczna fundamentalna kategoria niemieckiego prawa cywilnego, której orzecznictwo BGH nadało szeroki zakres obejmujący zasadę lojalności (Loyalitätspflicht), obowiązki dodatkowe (Nebenpflichten), zasady słuszności, ochronę zaufania, zakaz nadużycia prawa, dostosowanie umowy do zmienionych okoliczności (Wegfall der Geschäftsgrundlage). BGB § 241 ust. 2 (Pflichten aus dem Schuldverhältnis — obowiązki z stosunku zobowiązaniowego, w tym obowiązki ochrony interesu drugiej strony). Code civil art. 1104 — fundamentalna francuska regulacja: les contrats doivent être négociés, formés et exécutés de bonne foi (umowy powinny być negocjowane, zawierane i wykonywane w dobrej wierze); klasyczna francuska konstrukcja. ABGB § 914 — analogiczna austriacka regulacja: wymóg interpretacji umów według zwyczajów uczciwego obrotu. Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC nie zawiera wprost regulacji "zasady lojalności", klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i klasycznym ius civile; podstawą stosowania są klauzule generalne: KC art. 354 (zasady współżycia społecznego), KC art. 5 (nadużycie prawa), KC art. 65 (wykładnia oświadczeń woli), KC art. 471 (odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania); klasyczna polska konstrukcja syntezy. Polska konstrukcja zasady lojalności: (1) PODSTAWA — klasyczna polska konstrukcja oparta na: (a) KC art. 354 § 1 (dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego — klasyczna polska konstrukcja, w której zasady współżycia społecznego pełnią funkcję pandektystycznego Treu und Glauben, klasyczna polska osobliwość terminologiczna); (b) KC art. 354 § 2 (w taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel — klasyczna polska konstrukcja symetrycznej lojalności, oparta na BGB); (c) KC art. 5 (nadużycie prawa) — w razie naruszenia lojalności; (d) KC art. 471 (odpowiedzialność za niewykonanie) — sankcja za naruszenie obowiązków lojalności; (2) ZAKRES OBOWIĄZKÓW LOJALNOŚCIOWYCH: (a) OBOWIĄZEK INFORMOWANIA — klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile, dłużnik i wierzyciel powinni informować się wzajemnie o istotnych okolicznościach; (b) OBOWIĄZEK NIEDZIAŁANIA NA SZKODĘ DRUGIEJ STRONY — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (c) OBOWIĄZEK WSPÓŁDZIAŁANIA — KC art. 354 § 2: klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 241 ust. 2; (d) OBOWIĄZEK ZACHOWANIA POUFNOŚCI — klasyczna polska kazuistyka SN; (e) OBOWIĄZEK NIEZAWIERANIA UMÓW SPRZECZNYCH Z WCZEŚNIEJSZĄ — klasyczne polskie zastosowanie venire contra factum proprium; (3) FAZY OBOWIĄZKÓW LOJALNOŚCIOWYCH: (a) FAZA NEGOCJACYJNA — klasyczna polska konstrukcja culpa in contrahendo (odpowiedzialność za winę w trakcie zawierania umowy), klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 311 ust. 2; (b) FAZA WYKONANIA UMOWY — KC art. 354: główny obowiązek lojalności; (c) FAZA POSTKONTRAKTOWA — klasyczne polskie zastosowania, klasyczna polska kazuistyka SN. Polskie typy obowiązków lojalnościowych: (1) OBOWIĄZKI GŁÓWNE (LEISTUNGSPFLICHTEN) — wykonanie świadczenia zgodnego z umową; (2) OBOWIĄZKI DODATKOWE (NEBENPFLICHTEN) — informowanie, ochrona, współdziałanie; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 241 ust. 2 i pandektystycznej doktrynie; (3) OBOWIĄZKI OCHRONY (SCHUTZPFLICHTEN) — niedziałanie na szkodę interesów majątkowych i osobistych drugiej strony; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB. Polskie zastosowania zasady lojalności w szczególnych umowach: (1) UMOWA O DZIEŁO — KC art. 627-646: wzajemne obowiązki współdziałania; (2) UMOWA AGENCYJNA — KC art. 758-764⁹: klasyczna polska konstrukcja kompleksowa obowiązków lojalności; (3) UMOWA SPÓŁKI — KC art. 860-875 + KH 1934 r.: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile societas; (4) UMOWA UBEZPIECZENIA — KC art. 805 i n.: klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie najwyższej dobrej wiary (uberrima fides); (5) UMOWA Z KONSUMENTEM — KC art. 384 i n.: klasyczna polska konstrukcja chroniąca słabszą stronę. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) BRAK WYRAŹNEJ REGULACJI W KC — klasyczna polska konstrukcja oparta na klauzulach generalnych (KC art. 354), w odróżnieniu od BGB § 242 i § 241 ust. 2; klasyczna polska osobliwość; (2) PODOBNA FUNKCJA — KC art. 354 + BGB § 242: klasyczne klauzule generalne; (3) ROZSZERZENIE PRZEZ KAZUISTYKĘ SN — klasyczna polska konstrukcja oparta na orzecznictwie; (4) BRAK WYRAŹNEJ KATEGORII NEBENPFLICHTEN — KC: klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB § 241 ust. 2. Polskie cechy: (1) BRAK WYRAŹNEJ REGULACJI — klasyczna polska konstrukcja oparta na klauzulach generalnych; (2) UŻYCIE TERMINOLOGII "ZASAD WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO" — KC art. 354: klasyczna polska osobliwość zastępująca pandektystyczne Treu und Glauben; (3) ROZBUDOWANA KAZUISTYKA SN — klasyczna polska konstrukcja oparta na orzecznictwie; (4) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja klauzul generalnych).
Źródło: Bona fides (rzymskie); Treu und Glauben (prawo niemieckie, skodyfikowane w § 242 BGB); BGB § 242 — fundamentalna klauzula generalna (od 1900 r.); KC art. 354, 471, 5, 56.
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego