← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3principia iuris civilis · allgemeine Grundsätze
ang. general principles of civil law
— Klasyczna fundamentalna kategoria dogmatyczna — naczelne dyrektywy systemowe kierujące wykładnią i stosowaniem prawa prywatnego, fundament konstrukcyjny każdej kodyfikacji cywilnej. Klasyczne rzymskie ius civile opierało się na trzech regulae iuris (Ulpian D. 1.1.10.1): honeste vivere (żyć uczciwie), alterum non laedere (nie szkodzić innemu), suum cuique tribuere (oddać każdemu, co mu się należy) — fundamentalne klasyczne zasady prawa rzymskiego. Klasyczne rzymskie regulae iuris zebrane w Digestach (D. 50.17 — De diversis regulis iuris antiqui): klasyczna kompilacja 211 reguł, m.in. nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse haberet (D. 50.17.54 — nikt nie może przenieść na drugiego więcej praw niż sam ma); pacta sunt servanda; bona fides praesumitur; nemo turpitudinem suam allegans audiatur (nikt nie może powoływać się na własną nikczemność); favor matrimonii; favor testamenti. Klasyczna recepcja w ius commune zachowała te zasady jako fundamentalne. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesny katalog zasad cywilnoprawnych: (1) AUTONOMIA WOLI (Privatautonomie) — fundamentalna pandektystyczna zasada Friedricha Carla von Savigny; (2) SWOBODA UMÓW (Vertragsfreiheit); (3) OCHRONA PRAW NABYTYCH (Schutz wohlerworbener Rechte); (4) DOBRA WIARA (Treu und Glauben); (5) RÓWNOŚĆ STRON (Gleichheit der Parteien); (6) WIARYGODNOŚĆ FORMY (Formstrenge); (7) CAUSALNOŚĆ ROZPORZĄDZEŃ (Kausalprinzip — w polskim modelu); (8) ABSTRAKCYJNOŚĆ ROZPORZĄDZEŃ (Abstraktionsprinzip — w niemieckim modelu). BGB — kluczowe klauzule generalne: § 138 (Sittenwidrigkeit — sprzeczność z dobrymi obyczajami, klasyczna pandektystyczna zasada chroniąca moralność obrotu); § 157 (Auslegung — wykładnia umów wedle dobrej wiary); § 226 (Schikaneverbot — zakaz szykany, pierwowzór polskiego nadużycia prawa); § 242 (Treu und Glauben — fundamentalna niemiecka klauzula generalna dobrej wiary, klasyczna konstrukcja pandektystyczna). Code civil — analogiczne francuskie zasady: art. 1240 (odpowiedzialność deliktowa); art. 6 (zakaz umów sprzecznych z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami). Polski KC 1964 — fundamentalna polska regulacja klauzul generalnych: art. 5 (nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego; takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony — klasyczna polska klauzula nadużycia prawa, oparta na BGB § 226 + 242, ze szczególną polską formułą "zasad współżycia społecznego"); art. 56 (czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów); art. 58 § 1 (czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy); art. 58 § 2 (nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego); art. 65 (oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają, ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje); art. 353 (strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego — klasyczna polska zasada swobody umów); art. 354 (klauzula wykonywania zobowiązań — wzorcem jest treść, cel społeczno-gospodarczy, zasady współżycia społecznego, ustalone zwyczaje). Polska konstrukcja zasad ogólnych: (1) ZASADA NIE-NADUŻYWANIA PRAWA — KC art. 5: klasyczna polska klauzula generalna; (2) AUTONOMIA WOLI i SWOBODA UMÓW — KC art. 353: fundamentalna polska zasada; (3) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — fundamentalna polska klauzula generalna, charakterystyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB Treu und Glauben; pojęcie pochodzi z marksistowskiej tradycji prawnej PRL; (4) DOBRA WIARA — KC art. 7: ogólne domniemanie istnienia dobrej wiary; (5) OCHRONA SŁABSZEJ STRONY — szczególnie konsumenta; (6) ZASADA SOLIDARNOŚCI RODZINNEJ — KRO i KC: alimentacja, dziedziczenie, wspólność małżeńska. Polskie cechy: (1) KLAUZULA "ZASAD WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO" — polska osobliwość; klasyczne polskie zastosowania w sprawach o nadużycie prawa, nieważność czynności, miarkowanie kar umownych; (2) ZASADA SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO PRZEZNACZENIA PRAWA — KC art. 5: szczególna polska konstrukcja; (3) ZASADA UTRZYMANIA W MOCY CZYNNOŚCI PRAWNEJ — KC art. 58 § 3 (favor negotii — nieważność części czynności nie powoduje nieważności całej, jeżeli z okoliczności wynika, że bez postanowień nieważnych czynność byłaby dokonana).
Źródło: Honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere (D. 1.1.10.1); Code civil/KCKP art. 1-6; ABGB §§ 6-12; BGB §§ 138, 226, 242; KZ 1933 art. 1-2; KC 1964 art. 1, 5, 8, 11, 56-65, 353, 354
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego