← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4acquisitio dominii · Eigentumserwerb
ang. acquisition of ownership
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rzeczowego — sposoby uzyskania prawa własności rzeczy, dzielone tradycyjnie na pierwotne (oryginalne) i pochodne (derywatywne). Klasyczne rzymskie pojęcie modi acquirendi dominii — fundamentalna systematyka klasycznego ius civile; klasyczna konstrukcja oparta na podziale na: (1) MODI ACQUIRENDI ORIGINARII — sposoby pierwotne (rzecz nabywa się niezależnie od poprzednika): occupatio (zawłaszczenie rzeczy niczyjej — res nullius), accessio (przyłączenie), specificatio (przetworzenie), thesauri inventio (znalezienie skarbu), fructuum perceptio (pobieranie pożytków), usucapio (zasiedzenie); (2) MODI ACQUIRENDI DERIVATIVI — sposoby pochodne (rzecz nabywa się od poprzedniego właściciela): mancipatio (klasyczna formalna czynność ius civile, wymagająca pięciu świadków i wagiwy — libripens — z odważnikiem), in iure cessio (klasyczna fikcyjna procesowa cessio z udziałem pretora), traditio (klasyczne nieformalne wydanie rzeczy z animus transferendi i recipiendi). Klasyczne rzymskie zasady: (1) NEMO PLUS IURIS AD ALIUM TRANSFERRE POTEST QUAM IPSE HABET — D. 50.17.54: nikt nie może przenieść więcej praw, niż sam ma (klasyczna zasada zachowana w pandektystyce); (2) TRADITIO — klasyczna fundamentalna konstrukcja przeniesienia własności rzeczy ruchomej i niemancipalnych nieruchomości w klasycznym ius civile; wymaga: (a) iusta causa (np. sprzedaż, darowizna), (b) iustus titulus (zewnętrzna forma czynności), (c) traditio fizyczna lub jej surogaty (traditio brevi manu, constitutum possessorium, traditio symbolica). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. zachowały tę konstrukcję, z modyfikacjami. BGB §§ 873-902 + 925-928 + 929-984 — Erwerb des Eigentums: § 873 (zasada wpisu konstytutywnego dla nieruchomości); § 925 (Auflassung — szczególna forma przeniesienia własności nieruchomości w obecności notariusza); § 929 (Übergabe — wydanie rzeczy ruchomej z umową o przeniesieniu własności, klasyczna pandektystyczna konstrukcja oparta na rzymskim traditio); §§ 935-937 (Erwerb vom Nichtberechtigten — nabycie od nieuprawnionego); §§ 937-945 (Ersitzung — zasiedzenie); §§ 947-952 (Verbindung, Vermischung, Verarbeitung — przyłączenie, pomieszanie, przetworzenie); §§ 953-957 (Erwerb von Erzeugnissen — nabycie pożytków); §§ 958-984 (Aneignung herrenloser Sachen — zawłaszczenie rzeczy niczyich, znalezienie skarbu). Code civil art. 711-2279 — analogiczna francuska regulacja. Polski Kodeks cywilny art. 155-194 — fundamentalna polska regulacja: art. 155 § 1 (umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy co do tożsamości oznaczonej przenosi własność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły — klasyczna polska konstrukcja konsensualnej teorii przeniesienia własności, oparta na francuskim modelu); art. 155 § 2 (jeżeli przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku, do przeniesienia własności potrzebne jest przeniesienie posiadania rzeczy; to samo dotyczy wypadku, gdy przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy przyszłe — klasyczna polska konstrukcja dla rzeczy gatunkowych); art. 156 (jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, ważność umowy przenoszącej własność zależy od istnienia tego zobowiązania — klasyczna polska konstrukcja kauzalności); art. 157 (własność nieruchomości nie może być przeniesiona pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu); art. 158 (umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego; to samo dotyczy umowy przenoszącej własność, która zostaje zawarta w celu wykonania istniejącego uprzednio zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości — klasyczna polska konstrukcja formalna, oparta na BGB Auflassung); art. 169 § 1 (jeżeli osoba nieuprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą zbywa rzecz i wydaje ją nabywcy, nabywca uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba że działa w złej wierze — klasyczna polska konstrukcja nabycia od nieuprawnionego, oparta na BGB § 932); art. 169 § 2 (gdy rzecz jest skradziona, zgubiona albo w inny sposób utracona, ochrona dobrej wiary nabywcy następuje dopiero po upływie 3 lat od chwili utraty rzeczy — klasyczna polska konstrukcja chroniąca dawnego właściciela); art. 172 (zasiedzenie nieruchomości); art. 174 (zasiedzenie ruchomości — 3 lata w dobrej wierze); art. 178-189 (sposoby pierwotne — porzucenie, znalezienie rzeczy, znalezienie skarbu, połączenie i pomieszanie, przetworzenie, pobieranie pożytków). Polska konstrukcja sposobów nabycia własności: (1) NABYCIE POCHODNE PRZEZ UMOWĘ — KC art. 155-158: konsensualna zasada (rzeczy oznaczone co do tożsamości — własność z chwilą zawarcia umowy; rzeczy gatunkowe — z chwilą wydania); klasyczna polska konstrukcja oparta na modelu francuskim; (2) NABYCIE POCHODNE OD NIEUPRAWNIONEGO — KC art. 169: w dobrej wierze, z chwilą objęcia w posiadanie (z wyjątkiem rzeczy skradzionych — 3 lata); klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB § 932; (3) ZASIEDZENIE — KC art. 172-176 (nieruchomości), art. 174 (ruchomości); klasyczne polskie pierwotne nabycie; (4) ZAWŁASZCZENIE RZECZY PORZUCONEJ — KC art. 181: kto rzecz porzuconą obejmuje w posiadanie, nabywa jej własność (klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymskim occupatio); (5) ZNALEZIENIE — KC art. 183-189: klasyczne polskie zasady, w tym znalezienie skarbu (KC art. 189 — pół na pół między znalazcą a właścicielem nieruchomości); (6) POŁĄCZENIE I POMIESZANIE — KC art. 191-193: klasyczne rzymskie accessio i confusio; (7) PRZETWORZENIE — KC art. 192: klasyczne rzymskie specificatio; (8) POBIERANIE POŻYTKÓW — KC art. 224: klasyczne polskie zasady. Polskie cechy: (1) KONSENSUALNA TEORIA PRZENIESIENIA WŁASNOŚCI — KC art. 155 § 1: oparta na francuskim modelu, w odróżnieniu od BGB (gdzie wymagany jest osobny akt rozporządzający — Übereignung); klasyczna polska osobliwość; (2) FORMA NOTARIALNA DLA NIERUCHOMOŚCI — KC art. 158: klasyczna polska konstrukcja chroniąca pewność obrotu; (3) WPIS DO KW DLA HIPOTEKI I NIEKTÓRYCH SŁUŻEBNOŚCI — KC art. 245 + UKWH art. 67: konstytutywny; w odróżnieniu od BGB (gdzie wpis konstytutywny dla wszelkich praw rzeczowych do nieruchomości); (4) NABYCIE OD NIEUPRAWNIONEGO Z OCHRONĄ RZECZY SKRADZIONYCH PRZEZ 3 LATA — KC art. 169 § 2: szczególna polska konstrukcja przedłużająca ochronę dawnego właściciela; (5) ZASIEDZENIE PIERWOTNE Z DEKLARATORYJNYM STWIERDZENIEM — KC art. 172: w odróżnieniu od BGB Buchersitzung.
Źródło: Acquisitio originaria/derivativa (rzymskie); nemo plus iuris (D. 50.17.54); pandektystyka (Originärerwerb/Derivativer Erwerb); Code Napoléon/Code civil 1804 (obowiązujący w Królestwie Polskim obok KCKP); ABGB §§ 380-470; BGB §§ 925-984, 932; KC 1964 art. 155-194, 510, 922; ustawa o KW i hipotece z 1982 r. art. 5
Kolekcja: prawo rzeczowe