← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3dominium · proprietas · Eigentum
ang. ownership
dominium / Eigentum / propriété (łaciński; niemiecki; francuski)
— Najszersze prawo rzeczowe — pełnia uprawnień nad rzeczą (ius utendi, ius fruendi, ius abutendi), skuteczne erga omnes. Klasyczne rzymskie pojęcie dominium — pełna władza prawna nad rzeczą. Klasyczne rzymskie cechy własności: (1) ZUPEŁNOŚĆ — wszystkie uprawnienia, których nie wyłączyła wyraźnie norma; (2) WYŁĄCZNOŚĆ — tylko właściciel może wykonywać uprawnienia, inni są wyłączeni; (3) BEZWZGLĘDNOŚĆ — skuteczna erga omnes (przeciwko wszystkim); (4) NIEPRZEMIJALNOŚĆ — własność nie wygasa przez niewykonywanie uprawnień (w odróżnieniu od służebności); (5) ELASTYCZNOŚĆ — po wygaśnięciu obciążenia (np. zniesieniu służebności), własność wraca do pełnej formy. Klasyczna rzymska triada uprawnień: ius utendi (używanie), ius fruendi (pobieranie pożytków), ius abutendi (rozporządzanie i niszczenie). Klasyczne rzymskie typy własności: (1) DOMINIUM EX IURE QUIRITIUM — pełna własność rzymska, dla obywateli rzymskich na res mancipi; (2) DOMINIUM BONITARIUM — własność pretorską, gdy mancipatio nie została dochowana ale traditio i bona fides byłyby; (3) PROPRIETAS PROVINCIALIS — własność na gruntach prowincjonalnych (technicznie nie dominium, lecz fakultas); (4) DOMINIUM PEREGRINUM — kategoria w prawie pretorskim. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała współczesną teorię własności jako Eigentum. Klasyczne niemieckie teorie własności: (1) TEORIA WOLI (Willenstheorie) — F.K. von Savigny, B. Windscheid: własność to władza woli (Willensherrschaft) podmiotu; (2) TEORIA INTERESU — R. von Jhering: własność to prawnie chroniony interes ekonomiczny. BGB § 903 — Befugnisse des Eigentümers: właściciel rzeczy może, o ile prawo lub prawa osób trzecich nie stoją temu na przeszkodzie, postępować z rzeczą według swego uznania i wykluczać innych z wszelkiego wpływu (klasyczna pandektystyczna formuła łącząca elementy pozytywne i negatywne). Code civil art. 544 — La propriété est le droit de jouir et disposer des choses de la manière la plus absolue, pourvu qu'on n'en fasse pas un usage prohibé par les lois ou par les règlements (klasyczna francuska absolutystyczna definicja). Polski KC 1964 art. 140-194 — kompleksowa regulacja: art. 140 (w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą — klasyczna polska syntetyczna definicja); art. 143 (w granicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu własność gruntu rozciąga się na przestrzeń nad i pod jego powierzchnią — usque ad coelum et ad inferos, klasyczna rzymska zasada w zmodernizowanej formie); art. 144 (właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymywać się od działań, które by zakłócały korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę — klasyczna polska regulacja immisji); art. 145 (droga konieczna); art. 222-231 (ochrona własności — rei vindicatio, actio negatoria); art. 231 (klasyczna polska regulacja przekroczenia granicy przy budowie). Polska konstrukcja własności: (1) GRANICE WEWNĘTRZNE — KC art. 140: ustawy + zasady współżycia społecznego + społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa — klasyczna polska klauzula ograniczająca, wykrystalizowana w okresie PRL jako element ochrony interesów ogólnych; (2) GRANICE PIONOWE — KC art. 143: usque ad coelum et ad inferos w zmodernizowanej polskiej wersji, ograniczone "społeczno-gospodarczym przeznaczeniem"; (3) OGRANICZENIA SĄSIEDZKIE — KC art. 144-154: immisje, droga konieczna, drzewa graniczne, znaki graniczne, rozgraniczenie; (4) OCHRONA SĄDOWA — KC art. 222: rei vindicatio (roszczenie windykacyjne — wydanie rzeczy) i actio negatoria (roszczenie negatoryjne — zaniechanie naruszeń). Polskie typy własności: (1) PRYWATNA — najczęstsza, KC art. 140 jako podstawa; (2) PAŃSTWOWA (SKARBU PAŃSTWA) — majątek państwowy; (3) KOMUNALNA — jednostek samorządu terytorialnego; (4) SPÓŁDZIELCZA — prawo spółdzielcze; (5) SPOŁECZNA — historyczna kategoria PRL, częściowo zachowana dla niektórych form; (6) WŁASNOŚĆ KOŚCIELNA i WYZNANIOWA — szczególne ustawy. Polska konstytucyjna ochrona własności — Konstytucja RP art. 21 (ochrona własności i prawa dziedziczenia jako fundament porządku konstytucyjnego); art. 64 (każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych i prawa dziedziczenia); ograniczenia własności tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie naruszają istoty prawa (art. 64 ust. 3); wywłaszczenie tylko za słusznym odszkodowaniem (art. 21 ust. 2). Polskie reformy: zniesienie hierarchicznej koncepcji własności PRL ("własność społeczna" jako nadrzędna nad prywatną).
Źródło: Code Napoléon art. 544; ABGB §§ 353-379; BGB § 903; KC 1964 art. 140
Kolekcja: prawo rzeczowe