umowa nienazwana

Umowa, której typu nie reguluje wyodrębniony zespół przepisów ustawy; jej dopuszczalność wynika z zasady swobody umów, a treść kształtują strony w granicach prawa, natury stosunku i zasad współżycia społecznego.

— Klasyczna kategoria — umowa, której typu nie regulują wprost przepisy ustawy, lecz powstaje w obrocie na podstawie zasady swobody umów. Klasyczne rzymskie pojęcie contractus innominati — kontrakty nienazwane, klasyczna kategoria poklasycznego ius civile. Klasyczne rzymskie ujęcie — wszystkie kontrakty były początkowo "nazwane" (typowe formuły z odpowiednimi actiones); poza tym katalogiem porozumienia stron (pacta) nie tworzyły zaskarżalnych zobowiązań (klasyczna zasada pacta sunt servanda została pełnoprawnie wprowadzona dopiero przez kanonistów w XII-XIII w.). Klasyczne rzymskie cztery typy contractus innominati — D. 19.5: (1) DO UT DES (daję, byś dał) — np. zamiana rzeczy; (2) DO UT FACIAS (daję, byś zrobił) — np. wynajem za świadczenie usługi; (3) FACIO UT DES (czynię, byś dał) — np. usługa za świadczenie pieniężne; (4) FACIO UT FACIAS (czynię, byś czynił) — np. wzajemne świadczenie usług. Klasyczne rzymskie skargi z contractus innominati: actio praescriptis verbis, actio in factum civilis, condictio causa data causa non secuta (gdy świadczenie zostało spełnione, a przeciwświadczenie nie nastąpiło). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały zasadę pełnej swobody umów (numerus apertus w prawie zobowiązań — w odróżnieniu od numerus clausus w prawie rzeczowym). Swoboda umów (Vertragsfreiheit) w prawie niemieckim jest zasadą doktrynalną wywodzoną z autonomii prywatnej (Privatautonomie); pomocniczo wskazuje się pierwotny § 305 BGB (a.F.), który odnosił się do umownego powstania i zmiany zobowiązania, nie zaś do ustawowej definicji Vertragsfreiheit. Code civil art. 6 + 1134 — klasyczna francuska zasada autonomii woli (autonomie de la volonté). Polski Kodeks zobowiązań z 1933 r. (art. 55 i nast.) wyrażał zasadę swobody kształtowania treści umów; w okresie PRL pod rządami KC z 1964 r. swobodę tę istotnie ograniczała sądowa kontrola zgodności umów z zasadami współżycia społecznego oraz z celami społeczno-gospodarczymi (KC art. 58 § 2). Polska konstrukcja umowy nienazwanej: (1) PODSTAWA — ogólna zasada swobody kształtowania treści umów wynikająca z prawa zobowiązań; (2) GRANICE — natura stosunku, ustawa, zasady współżycia społecznego (klasyczna polska klauzula generalna potrójna); (3) STOSOWANIE PRZEPISÓW O UMOWACH NAZWANYCH — odpowiednie stosowanie analogii (analogia legis, gdy umowa nienazwana ma elementy podobne do umowy nazwanej); (4) STOSOWANIE PRZEPISÓW OGÓLNYCH — przepisy części ogólnej zobowiązań stosuje się zawsze, niezależnie od typu; (5) STOSOWANIE OGÓLNYCH PRZEPISÓW O UMOWACH — KC art. 56-65 (ogólne reguły o czynnościach prawnych), KC art. 487-497 (umowy wzajemne, jeśli umowa ma taki charakter). Polskie kategorie umów nienazwanych — bogata kazuistyka obrotu: m.in. umowa o współpracę (kooperacyjna), umowa o przyłączenie do sieci (energia, gaz, woda), umowa powiernicza (częściowo nazwana — KC art. 734-735 — zlecenie, częściowo nienazwana w wariantach klasycznych). Polskie odróżnienie umów nienazwanych od mieszanych: (1) UMOWA NIENAZWANA — typ całkowicie nowy, niemający bezpośredniego odpowiednika ustawowego; (2) UMOWA MIESZANA — KC art. 750: elementy różnych umów nazwanych połączone w jednej; do każdego elementu stosuje się odpowiednie przepisy ustawowe (klasyczna polska teoria absorbcji — element dominujący decyduje o reżimie; lub teoria kombinacji — każdy element osobno).

Pojęcia nadrzędne

Pojęcia podrzędne

Pojęcia powiązane