← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L3kompetencja
ang. jurisdiction
— Właściwość sądu — zakres spraw, które sąd jest uprawniony rozpoznać — należy do podstawowych kategorii prawa procesowego. Polski system rozróżnia właściwość rzeczową (jakiego rodzaju sprawy), miejscową (na jakim terytorium) i funkcjonalną (na której instancji oraz w jakim trybie). Właściwość rzeczowa rozdziela sprawy między sądy rejonowe i okręgowe w pierwszej instancji — dla spraw cywilnych próg wartości przedmiotu sporu (obecnie 100 000 zł, wcześniej różny), katalog rodzajów spraw zastrzeżonych dla sądów okręgowych. Właściwość miejscowa w sprawach cywilnych zależy najczęściej od miejsca zamieszkania pozwanego (zasada actor sequitur forum rei), w karnych — od miejsca popełnienia czynu, z licznymi wyjątkami. Właściwość funkcjonalna określa, który sąd rozpozna sprawę w drugiej instancji, kasacji, wznowieniu. Właściwość ma charakter z mocy ustawy lub umowy stron (właściwość umowna) — w postępowaniu cywilnym strony mogą poddać spór sądowi określonemu miejscowo, jeśli ustawa to dopuszcza. Naruszenie zasad właściwości ma różne sankcje: właściwości wyłącznej (rzeczowej, w niektórych typach spraw — miejscowej) — nieważność postępowania; właściwości względnej — możliwość zarzutu strony do określonego momentu. Pojęcie pełni zatem funkcję porządkującą — gwarantuje racjonalny podział pracy między sądami i zapobiega forum shopping. W polskim XX w. zasady właściwości ulegały modyfikacjom przy każdej reformie struktury sądów — szczególnie reforma 1950 r. (zniesienie sądów grodzkich) i 1998 r. (zastąpienie sądów wojewódzkich okręgowymi) wymusiły kompleksowe przepisanie zasad. Aktualne k.p.c. (1964 r., wielokrotnie nowelizowane) i k.p.k. (1997 r.) regulują właściwość w sposób kompleksowy.
Źródło: ustawa z 17 XI 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm.) (art. 16-46); ustawa z 6 VI 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89 poz. 555) (art. 24-25, 31-39); rozporządzenie Prezydenta RP z 19 III 1928 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 33 poz. 313)
Kolekcja: sądownictwo