← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4ius non patrimoniale · nicht vermögensrechtliches Recht
ang. non-patrimonial right
— Prawo podmiotowe niezwiązane bezpośrednio z wartością ekonomiczną — chroniące dobra osobiste lub niemajątkowe interesy uprawnionego. Klasyczne rzymskie pojęcie iniuria w szerokim sensie obejmowało naruszenia czci, godności, integralności fizycznej — chronione actio iniuriarum (skarga zniewagi z Lex Cornelia de iniuriis 81 r. p.n.e.); klasyczne ius civile nie znało jednak wyraźnej kategorii prawa niemajątkowego jako odrębnej kategorii dogmatycznej, ale chroniło konkretne interesy niemajątkowe przez konkretne skargi. Klasyczne rzymskie ius civile rozróżniało: (1) RES IN PATRIMONIO — rzeczy w majątku (przedmioty praw majątkowych); (2) RES EXTRA PATRIMONIUM — rzeczy poza majątkiem (np. res sacrae, res publicae, res communes omnium); (3) IURA — prawa, w szczególności prawa majątkowe (do rzeczy, ze zobowiązań). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesny dwupodział praw podmiotowych: (1) PRAWA MAJĄTKOWE (Vermögensrechte) — związane z wartością ekonomiczną; (2) PRAWA NIEMAJĄTKOWE (Persönlichkeitsrechte, immaterielle Rechte) — chroniące dobra osobiste, niematerialne interesy. Klasyczna pandektystyczna konstrukcja Otto von Gierkego (Deutsches Privatrecht, 1895): prawa niemajątkowe jako odrębna kategoria praw podmiotowych, chroniących osobę człowieka jako wartość samoistną. BGB §§ 12 + 823-826 — Persönlichkeitsrechte: § 12 (Namensrecht — prawo do imienia/nazwiska, klasyczna pandektystyczna konstrukcja); § 823 ust. 1 (sonstige Rechte — inne prawa, w tym Persönlichkeitsrechte, klasyczne pandektystyczne rozszerzenie); klasyczne niemieckie wyrok BGH z 25 V 1954 r. — uznanie ogólnego prawa osobowego (Allgemeines Persönlichkeitsrecht) jako sonstiges Recht z BGB § 823 ust. 1; klasyczna konstrukcja oparta na art. 1 + 2 ust. 1 Konstytucji niemieckiej (Würde des Menschen). Polska Konstytucja RP + Kodeks cywilny art. 23-24 — fundamentalna polska regulacja: Konstytucja RP art. 30 (godność człowieka jest źródłem wolności i praw człowieka i obywatela; jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych — klasyczna polska konstrukcja konstytucyjna chroniąca godność jako fundament praw niemajątkowych); KC art. 23 (dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach — klasyczna polska konstrukcja otwartego katalogu, oparta na BGB i Konstytucji RP); KC art. 24 (ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne; w razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie; na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny — klasyczna polska konstrukcja środków ochrony, oparta na BGB i konstytucyjnych standardach); KC art. 446 § 4 (jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę — klasyczna polska konstrukcja zadośćuczynienia za śmierć osoby najbliższej). Polska konstrukcja praw niemajątkowych: (1) PODSTAWA AKSJOLOGICZNA — Konstytucja RP art. 30 (godność), art. 47 (prywatność), art. 53 (wolność sumienia); klasyczna polska konstrukcja konstytucyjna; (2) KATALOG OTWARTY DÓBR OSOBISTYCH — KC art. 23: enumeratywny, ale niewyczerpujący ("w szczególności"); klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca rozwój przez kazuistykę SN; (3) ŚRODKI OCHRONY — KC art. 24: zaniechanie, usunięcie skutków, zadośćuczynienie pieniężne, suma na cel społeczny; klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (4) NIEZBYWALNOŚĆ I NIEDZIEDZICZNOŚĆ — z reguły niezbywalne i niedziedziczne (z wyjątkami: niektóre dobra osobiste przechodzą na spadkobierców — np. prawa autorskie majątkowe; klasyczna polska kazuistyka SN); (5) NIEPRZEDAWNIALNOŚĆ — KC art. 117 § 1: roszczenia niemajątkowe nie ulegają przedawnieniu. Polskie typy praw niemajątkowych: (1) PRAWA OSOBISTE — KC art. 23: życie, zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania; klasyczna polska otwarta lista; (2) PRAWA AUTORSKIE OSOBISTE (NIEMAJĄTKOWE) — ustawa o prawie autorskim art. 16: prawo do autorstwa utworu, decydowania o pierwszej publikacji, integralności utworu; klasyczna polska konstrukcja oparta na francuskim modelu droits moraux; (3) PRAWA OSOBISTE TWÓRCY WYNALAZKU — Prawo własności przemysłowej; (4) PRAWO DO PRYWATNOŚCI — Konstytucja RP art. 47 + KC art. 23; (5) PRAWO DO INTEGRALNOŚCI ŻYCIA RODZINNEGO — KC art. 23 + KRO; (6) PRAWO DO ZDROWIA I LECZENIA — Konstytucja RP art. 68. Polska konstrukcja zadośćuczynienia (KC art. 24 + 445-448 + 446 § 4): (1) ZADOŚĆUCZYNIENIE PIENIĘŻNE ZA DOZNANĄ KRZYWDĘ — KC art. 445: w razie naruszenia zdrowia lub czci; (2) ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA NARUSZENIE DÓBR OSOBISTYCH — KC art. 448: ogólna formuła, klasyczna polska konstrukcja chroniąca wszystkie dobra osobiste z KC art. 23; (3) ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA ŚMIERĆ OSOBY NAJBLIŻSZEJ — KC art. 446 § 4: klasyczna polska konstrukcja uznająca cierpienie psychiczne najbliższych jako podstawę zadośćuczynienia; (4) WYSOKOŚĆ — wedle uznania sędziowskiego, klasyczna polska kazuistyka SN; (5) BRAK SZTYWNYCH TARYF — w odróżnieniu od niektórych systemów europejskich. Polskie cechy: (1) SZEROKI KATALOG OTWARTY DÓBR OSOBISTYCH — KC art. 23: oparty na BGB i Konstytucji RP, klasyczna polska konstrukcja umożliwiająca rozwój przez kazuistykę; (2) ZADOŚĆUCZYNIENIE ZA ŚMIERĆ NAJBLIŻSZYCH — KC art. 446 § 4: klasyczna polska reforma wyprzedzająca niektóre systemy europejskie; (3) BOGATY KATALOG ŚRODKÓW OCHRONY — KC art. 24: oparty na BGB; (4) NIEPRZEDAWNIALNOŚĆ ROSZCZEŃ NIEMAJĄTKOWYCH — KC art. 117 § 1: klasyczna polska konstrukcja ochronna;
Źródło: Iniuria, actio iniuriarum (rzymskie); pandektystyka (Otto von Gierke — Persönlichkeitsrecht); Code civil art. 9 (po 1970 r.); KC 1964 art. 23-24, 446 § 4, 448-449
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego