← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4ius relativum · relatives Recht
ang. relative right
— Prawo podmiotowe skuteczne wyłącznie między oznaczonymi osobami (głównie między wierzycielem a dłużnikiem) — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji relatives Recht. Klasyczna rzymska dystynkcja iura — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, podział praw subiektywnych ze względu na zakres skuteczności; klasyczne ius civile rozróżniało: (1) IURA IN REM — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, prawa rzeczowe skuteczne wobec wszystkich; (2) IURA IN PERSONAM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, prawa skuteczne wyłącznie między oznaczonymi osobami, fundamentalna kategoria praw obligacyjnych; klasyczne pretorskie konstrukcje zachowane w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie iura in personam (obligationes): (1) OBLIGATIO EX CONTRACTU — klasyczna fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, zobowiązanie z umowy, klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) OBLIGATIO EX DELICTO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zobowiązanie z deliktu (np. furtum, rapina, iniuria, damnum iniuria datum); (3) OBLIGATIO QUASI EX CONTRACTU — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zobowiązanie z czynności podobnych do umów (np. negotiorum gestio, indebiti solutio); (4) OBLIGATIO QUASI EX DELICTO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, zobowiązanie z czynności podobnych do deliktów. Klasyczne rzymskie skargi chroniące prawa względne: (1) ACTIO IN PERSONAM — klasyczna fundamentalna kategoria klasycznego ius civile skarg osobistych, skutecznych przeciwko oznaczonemu dłużnikowi; klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce; (2) ACTIO EX EMPTO/VENDITO — skargi z umowy sprzedaży; (3) ACTIO LOCATI/CONDUCTI — skargi z umowy najmu; (4) ACTIO MANDATI — skarga z mandatum; (5) ACTIO PRO SOCIO — skarga ze spółki; (6) CONDICTIO — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, ogólna skarga o zwrot w razie bezpodstawnego wzbogacenia. Klasyczne rzymskie ius civile rozróżniało także: (1) IUS CIVILE — formalistyczne prawo wyłącznie obywateli rzymskich; (2) IUS GENTIUM — prawo wspólne wszystkim ludom, oparte na zasadach naturalnych, klasyczna pretorska konstrukcja, fundamentalna podstawa współczesnego prawa zobowiązań. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną kategorię prawa względnego: (1) DOKTRYNA NIEMIECKA — relatives Recht (prawo względne), klasyczna pandektystyczna konstrukcja Bernharda Windscheida i Friedricha Carla von Savigny'ego, klasyczna fundamentalna kategoria niemieckiego prawa cywilnego; (2) DOKTRYNA AUSTRIACKA — Relativrecht, klasyczna austriacka konstrukcja ABGB; (3) DOKTRYNA FRANCUSKA — droit personnel (prawo osobiste, w sensie skutecznego między osobami), klasyczna francuska konstrukcja Code civil. BGB §§ 241 i n. — fundamentalna niemiecka regulacja: § 241 ust. 1 (kraft des Schuldverhältnisses ist der Gläubiger berechtigt, von dem Schuldner eine Leistung zu fordern; die Leistung kann auch in einem Unterlassen bestehen — z mocy stosunku zobowiązaniowego wierzyciel jest uprawniony do żądania od dłużnika świadczenia; świadczenie może polegać także na zaniechaniu); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja relatives Recht. BGB § 241 ust. 2 (Pflichten aus dem Schuldverhältnis — obowiązki z stosunku zobowiązaniowego, w tym obowiązki ochrony interesu drugiej strony). Polski Kodeks cywilny art. 353 + 921¹ — fundamentalna polska regulacja: KC art. 353 § 1 (zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić — klasyczna polska fundamentalna konstrukcja prawa względnego, oparta na BGB § 241 ust. 1 i klasycznym ius civile); KC art. 353 § 2 (świadczenie może polegać na działaniu albo na zaniechaniu); KC art. 353 (strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości — naturze stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego — klasyczna polska konstrukcja zasady swobody umów). Polska konstrukcja prawa względnego: (1) DEFINICJA DOKTRYNALNA — prawo skuteczne wyłącznie między oznaczonymi osobami (wierzycielem a dłużnikiem), zobowiązujące określoną osobę do określonego zachowania; klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji; (2) ELEMENTY: (a) SKUTECZNOŚĆ INTER PARTES — wyłącznie między stronami stosunku, klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile; (b) POZYTYWNY LUB NEGATYWNY OBOWIĄZEK DŁUŻNIKA — zachowanie świadczeniowe; (c) OCHRONA SĄDOWA — możliwość dochodzenia wyłącznie przeciwko oznaczonemu dłużnikowi; (3) RODZAJE PRAW WZGLĘDNYCH: (a) WIERZYTELNOŚCI Z UMÓW — KC art. 353 i n.: klasyczna polska systematyka oparta na pandektystycznej tradycji; (b) WIERZYTELNOŚCI Z DELIKTÓW — KC art. 415-449: klasyczna polska systematyka oparta na klasycznym ius civile damnum iniuria datum; (c) WIERZYTELNOŚCI Z BEZPODSTAWNEGO WZBOGACENIA — KC art. 405-414: klasyczna polska konstrukcja oparta na klasycznym ius civile condictio; (d) WIERZYTELNOŚCI Z CZYNNOŚCI JEDNOSTRONNYCH — np. przyrzeczenie publiczne (KC art. 919-921), prowadzenie cudzych spraw bez zlecenia (KC art. 752-757); (e) WIERZYTELNOŚCI ZE SZCZEGÓLNYCH STOSUNKÓW PRAWNYCH — np. alimentacyjne (KRO art. 128 i n.), pracownicze (KP). Polskie kategorie umów jako źródeł praw względnych: (1) UMOWY NAZWANE — KC art. 535-921¹⁶: sprzedaż, zamiana, darowizna, najem, dzierżawa, użyczenie, pożyczka, zlecenie, dzieło, agencja, komis, przewóz, spedycja, ubezpieczenie, składanie, rachunek bankowy, kredyt, poręczenie, umowy spółki, ugoda, renta i in.; klasyczne polskie kategorie oparte na klasycznym ius civile i pandektystycznej tradycji; (2) UMOWY NIENAZWANE — KC art. 353: klasyczna polska konstrukcja oparta na zasadzie swobody umów; klasyczne polskie zastosowania (np. umowy franchisingu, leasingu, factoringu); (3) UMOWY MIESZANE — kombinacje różnych typów; klasyczna polska konstrukcja praktyczna. Polska konstrukcja w stosunku do prawa bezwzględnego: (1) RÓŻNICA W ZAKRESIE SKUTECZNOŚCI — bezwzględne: erga omnes; względne: inter partes; klasyczna polska konstrukcja podstawowej dystynkcji; (2) RÓŻNICA W STRUKTURZE — bezwzględne: pozytywne uprawnienie + powszechny obowiązek nienaruszania; względne: pozytywne roszczenie wobec oznaczonej osoby + obowiązek świadczenia; (3) RÓŻNICA W OCHRONIE — bezwzględne: skuteczne wobec każdego; względne: skuteczne wyłącznie wobec dłużnika (z wyjątkiem szczególnych konstrukcji typu actio Pauliana); (4) WYJĄTKI ZBLIŻAJĄCE — np. KC art. 59 (skuteczność prawa względnego wobec osoby trzeciej w razie świadomości), KC art. 527-534 (skarga pauliańska); klasyczne polskie konstrukcje wzmacniające skuteczność praw względnych. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) ANALOGICZNA SYSTEMATYKA — KC art. 353 + BGB § 241: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) PODOBNE KATEGORIE — wierzytelności z umów, deliktów, bezpodstawnego wzbogacenia; (3) PODOBNA ZASADA SWOBODY UMÓW — KC art. 353 + BGB § 311: klasyczne konstrukcje analogiczne. Polskie cechy: (1) FUNDAMENTALNA REGULACJA W KC ART. 353 — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i pandektystycznej tradycji; (2) ZASADA SWOBODY UMÓW — KC art. 353: klasyczna polska konstrukcja; (3) ROZBUDOWANY KATALOG UMÓW NAZWANYCH — klasyczna polska systematyka kompleksowa; (4) WYJĄTKI ZBLIŻAJĄCE PRAWA WZGLĘDNE DO BEZWZGLĘDNYCH — KC art. 59, 527-534: klasyczne polskie konstrukcje; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja); klasyczne polskie modernizacje.
Źródło: Inter partes (rzymskie); Pandektystyka — relative Rechte (B. Windscheid); BGB §§ 241, 305; KC art. 353.
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego