← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L4pretensio · Anspruch
ang. claim
Anspruch (niemiecki)
— Uprawnienie żądania od oznaczonej osoby określonego świadczenia (zachowania) — fundamentalna kategoria prawa cywilnego, klasyczna pandektystyczna konstrukcja Anspruch. Klasyczne rzymskie pojęcie actio — fundamentalna konstrukcja klasycznego ius civile, formalna skarga przed pretorem, klasyczne ius civile rzymskie nie znało wprost pojęcia "roszczenia" w obecnym sensie (klasyczne ius civile rozróżniało prawa subiektywne — iura, od skarg ich dochodzenia — actiones), klasyczna pretorska konstrukcja zachowana w pandektystyce. Klasyczne rzymskie kategorie skarg: (1) ACTIONES IN REM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skargi rzeczowe (np. rei vindicatio, actio negatoria), klasyczne pretorskie konstrukcje chroniące prawa absolutne; (2) ACTIONES IN PERSONAM — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skargi osobiste (z umów, z deliktów), klasyczne pretorskie konstrukcje chroniące prawa względne; (3) ACTIONES MIXTAE — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skargi mieszane; (4) ACTIONES STRICTI IURIS — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skargi ścisłego prawa; (5) ACTIONES BONAE FIDEI — klasyczna konstrukcja klasycznego ius civile, skargi dobrej wiary, klasyczne pretorskie konstrukcje zachowane w pandektystyce. Klasyczne rzymskie ius civile poklasyczne i justyniańskie wykrystalizowało koncepcję, że actio jest następstwem prawa subiektywnego, klasyczna konstrukcja prawa justyniańskiego (Codex 2.7). Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesne pojęcie roszczenia jako odrębnej kategorii: fundamentalna pandektystyczna konstrukcja Anspruch wprowadzona przez Bernharda Windscheida w Lehrbuch des Pandektenrechts (1862), klasyczna fundamentalna pandektystyczna konstrukcja niemiecka, oparta na rozróżnieniu między prawem subiektywnym (subjektives Recht) a roszczeniem (Anspruch); klasyczna pandektystyczna konstrukcja zachowana w BGB. BGB § 194 — fundamentalna niemiecka regulacja: § 194 ust. 1 (Anspruch — Recht, von einem anderen ein Tun oder Unterlassen zu verlangen — roszczenie to prawo żądania od innej osoby działania lub zaniechania); klasyczna pandektystyczna fundamentalna konstrukcja, oparta na konstrukcji Windscheida, klasyczna fundamentalna konstrukcja niemiecka. ABGB nie zawiera wyraźnej definicji roszczenia, klasyczna austriacka konstrukcja oparta na pandektystycznej doktrynie. Code civil również nie zawiera wyraźnej definicji, klasyczna francuska konstrukcja oparta na pojęciu droit subjectif (prawo subiektywne) i action (skarga). Polski Kodeks cywilny — fundamentalna polska regulacja: KC nie zawiera wprost definicji roszczenia, klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji niemieckiej i konstrukcji Windscheida. KC art. 117 § 1 (z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu — klasyczna polska konstrukcja zachowująca pandektystyczną kategorię); KC art. 117 § 2 (po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia); KC art. 118 (jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi dziesięć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe — trzy lata — klasyczna polska konstrukcja); KC art. 222 § 1 (właściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana — klasyczne polskie roszczenie windykacyjne, oparte na rzymskim rei vindicatio); KC art. 222 § 2 (przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób aniżeli przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje właścicielowi roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń — klasyczne polskie roszczenie negatoryjne, oparte na rzymskim actio negatoria). Polska konstrukcja roszczenia: (1) DEFINICJA DOKTRYNALNA — uprawnienie żądania od oznaczonej osoby określonego zachowania (działania lub zaniechania); klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji i BGB § 194; (2) ELEMENTY ROSZCZENIA: (a) WIERZYCIEL (UPRAWNIONY) — osoba, której przysługuje roszczenie; (b) DŁUŻNIK (ZOBOWIĄZANY) — osoba, wobec której roszczenie przysługuje; (c) TREŚĆ ROSZCZENIA — żądanie określonego zachowania; (3) RODZAJE ROSZCZEŃ: (a) ROSZCZENIA O ŚWIADCZENIE — np. zapłatę, wydanie rzeczy, wykonanie usługi; (b) ROSZCZENIA O ZANIECHANIE — np. roszczenia negatoryjne; (c) ROSZCZENIA O USTALENIE — KPC art. 189: roszczenia ustalające istnienie prawa lub stosunku prawnego; (d) ROSZCZENIA O UKSZTAŁTOWANIE — np. żądanie unieważnienia umowy. Polskie kategorie roszczeń: (1) ROSZCZENIA MAJĄTKOWE — KC art. 117 § 1: ulegają przedawnieniu; klasyczne polskie kategorie majątkowe; (2) ROSZCZENIA NIEMAJĄTKOWE — np. ochrona dóbr osobistych (KC art. 24): nie ulegają przedawnieniu (z wyjątkami); klasyczne polskie kategorie niemajątkowe; (3) ROSZCZENIA OBLIGATORYJNE — z umów, deliktów, bezpodstawnego wzbogacenia; (4) ROSZCZENIA RZECZOWE — z prawa własności, służebności, użytkowania wieczystego; (5) ROSZCZENIA SPADKOWE — np. o zachowek (KC art. 991), o udział spadkowy. Polskie zastosowania pojęcia roszczenia: (1) PRZEDAWNIENIE — KC art. 117-125: instytucja stosowana wyłącznie do roszczeń (a nie do wszystkich praw); klasyczna polska konstrukcja pandektystyczna, fundamentalna konsekwencja przyjęcia konstrukcji Windscheida; (2) DOCHODZENIE SĄDOWE — KPC art. 187 i n.: roszczenia jako przedmiot powództwa; (3) ZASPOKOJENIE WIERZYCIELA — KC art. 354: standard wykonywania zobowiązań; (4) POTRĄCENIE — KC art. 498-505: między wzajemnymi roszczeniami; (5) PRZELEW WIERZYTELNOŚCI — KC art. 509-518: rozporządzenie roszczeniem. Polska konstrukcja relacji roszczenia z prawem podmiotowym: (1) ROSZCZENIE JAKO ELEMENT PRAWA PODMIOTOWEGO — klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji, gdzie roszczenie jest emanacją prawa podmiotowego (subjektives Recht); (2) ROSZCZENIE JAKO SAMODZIELNA KATEGORIA — klasyczna polska konstrukcja oparta na konstrukcji Windscheida, w niektórych ujęciach traktująca roszczenie jako odrębną kategorię od prawa podmiotowego; (3) ROSZCZENIE A WIERZYTELNOŚĆ — KC posługuje się oboma pojęciami (np. wierzytelność w KC art. 353 i n., roszczenie w KC art. 117); klasyczna polska konstrukcja zróżnicowana, klasyczna polska osobliwość terminologiczna. Polskie cechy: (1) BRAK WYRAŹNEJ DEFINICJI W KC — klasyczna polska konstrukcja oparta na pandektystycznej tradycji, w odróżnieniu od BGB § 194; (2) ZACHOWANIE PANDEKTYSTYCZNEJ KATEGORII — klasyczna polska konstrukcja oparta na konstrukcji Windscheida; (3) STOSOWANIE INSTYTUCJI PRZEDAWNIENIA WYŁĄCZNIE DO ROSZCZEŃ — KC art. 117 § 1: klasyczna polska konstrukcja konsekwentna; (4) ROZRÓŻNIENIE ROSZCZEŃ MAJĄTKOWYCH I NIEMAJĄTKOWYCH — klasyczna polska konstrukcja; (5) FUNDAMENTALNE REFORMY — KC z 23 IV 1964 r. (oryginalna kodyfikacja); klasyczne polskie modernizacje. Polska konstrukcja w stosunku do BGB: (1) PODOBNA SYSTEMATYKA — KC + BGB § 194: klasyczne konstrukcje pandektystyczne; (2) BRAK WYRAŹNEJ DEFINICJI W KC — klasyczna polska osobliwość, w odróżnieniu od BGB; (3) PODOBNE STOSOWANIE PRZEDAWNIENIA — KC art. 117 + BGB § 194: do roszczeń.
Źródło: BGB § 194; KC 1964 (implicite)
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego