← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L3ius subiectivum · subiektywne prawo · subjektives Recht
ang. subjective right
subjektives Recht (niemiecki)
— Fundamentalna kategoria pandektystyczna — uprawnienie konkretnego podmiotu do określonego zachowania innych podmiotów (lub własnego), zabezpieczone przez normę prawną. Klasyczne prawo rzymskie nie znało wyraźnego pojęcia "prawa podmiotowego" jako kategorii ogólnej — operowało konkretnymi figurami: dominium (własność), obligatio (wierzytelność), ius (uprawnienie), actio (skarga). Klasyczna rzymska perspektywa była procesualna — system prawa cywilnego budowano na actiones (skargach) jako podstawowych jednostkach analizy: czego można żądać i przed jakim sędzią. Klasyczne ius commune średniowieczne i nowożytne stopniowo abstrahowało od procesualnej perspektywy ku materialnej — dominium, obligatio i ius zaczęto traktować jako autonomiczne kategorie niezależne od skargi. Pandektystyka XIX w. wykrystalizowała pojęcie subjektives Recht (prawo podmiotowe) jako fundamentalną kategorię systematyczną. Klasyczne pandektystyczne teorie: (1) TEORIA WOLI (Willenstheorie, F.C. von Savigny, B. Windscheid) — prawo podmiotowe to władza woli (Willensmacht) podmiotu nad określonym obszarem życia społecznego, zabezpieczona przez normę prawną; (2) TEORIA INTERESU (Interessentheorie, R. von Jhering) — prawo podmiotowe to prawnie chroniony interes (rechtlich geschütztes Interesse) podmiotu; (3) TEORIA MIESZANA (G. Jellinek) — synteza obu: prawo podmiotowe to prawnie chroniony interes, którego ochrona realizowana jest przez wolę podmiotu. Klasyczna pandektystyczna systematyka praw podmiotowych: (1) prawa bezwzględne (skuteczne erga omnes) — własność, prawa rzeczowe ograniczone, prawa osobiste; (2) prawa względne (skuteczne inter partes) — wierzytelności; (3) prawa kształtujące (Gestaltungsrechte) — uprawnienia do jednostronnego ukształtowania stosunku prawnego (np. wypowiedzenie umowy, odstąpienie). BGB nie definiuje prawa podmiotowego wyraźnie, ale fundamentalnie operuje tą kategorią — § 194 (Anspruch — roszczenie jako uprawnienie do żądania określonego zachowania); § 226 (Schikaneverbot — zakaz nadużycia prawa). Polski KC 1964 — kompleksowe operowanie tą kategorią bez ogólnej definicji: (1) art. 5 (klasyczna polska klauzula nadużycia prawa — nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego); (2) art. 140 (treść prawa własności jako modelu prawa podmiotowego bezwzględnego); (3) art. 117-125 (przedawnienie roszczeń jako szczególna konstrukcja dla praw podmiotowych względnych). Polska doktryna (Z. Radwański, A. Wolter, S. Grzybowski) konsekwentnie operuje pandektystyczną teorią prawa podmiotowego z polską specyfiką klauzuli nadużycia. Klasyczna polska systematyka praw podmiotowych: (1) BEZWZGLĘDNE — własność (KC art. 140), użytkowanie wieczyste (KC art. 232), ograniczone prawa rzeczowe (KC art. 244), dobra osobiste (KC art. 23), prawa autorskie i własności przemysłowej; (2) WZGLĘDNE — wierzytelności (KC art. 353), inne stosunki obligacyjne; (3) KSZTAŁTUJĄCE — odstąpienie od umowy (KC art. 491), wypowiedzenie umowy najmu (KC art. 673), uchylenie się od skutków oświadczenia woli (KC art. 88); (4) ZARZUTY (Einreden) — uprawnienia obronne (zarzut przedawnienia KC art. 117 § 2, zarzut zatrzymania KC art. 461). Polskie cechy: (1) KLAUZULA NADUŻYCIA PRAWA — KC art. 5 jako fundamentalne ograniczenie wykonywania praw podmiotowych; klasyczna polska konstrukcja czerpiąca z BGB § 226 (Schikaneverbot) i z radzieckiego doktryny "społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa"; (2) ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO — drugie kryterium nadużycia, klauzula generalna sięgająca okresu PRL; (3) OCHRONA SĄDOWA — wszystkie prawa podmiotowe podlegają ochronie sądowej (Konstytucja RP art. 45 + KPC); klasyczna zasada efektywnej ochrony sądowej.
Źródło: BGB; KC 1964 (implicite)
Kolekcja: część ogólna prawa cywilnego
Odpowiedniki zewnętrzne: Q780687 · 1000000043755