← Ustrój organów ochrony prawnej XX wieku
L4ang. accused
— Oskarżony — strona postępowania karnego, której zarzucono popełnienie przestępstwa po wniesieniu aktu oskarżenia — pełni w polskim systemie status podmiotowy z konstytucyjnymi gwarancjami procesowymi. Status oskarżonego ma osoba, przeciwko której toczy się postępowanie sądowe — z prawem do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP), prawem do milczenia (zasada nemo se ipsum accusare tenetur), prawem składania wyjaśnień (oskarżony może mówić, ale nie musi — w odróżnieniu od świadka), prawem dostępu do akt sprawy (z wyjątkami w postępowaniu przygotowawczym), prawem do udziału we wszystkich czynnościach procesowych z jego udziałem (rozprawy, przesłuchania świadków, oględziny), prawem zaskarżania orzeczeń. Konstytucyjne podstawy: art. 42 Konstytucji RP — domniemanie niewinności (każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu), prawo do obrony, in dubio pro reo (wątpliwości na korzyść oskarżonego). Status oskarżonego różni się od podejrzanego (zob. odrębne hasło) — pojęcie "oskarżony" stosuje się od chwili wniesienia aktu oskarżenia. Po prawomocnym wyroku skazującym osoba uzyskuje status skazanego; po uniewinniającym — wraca do statusu obywatela bez zarzutów. W II RP terminologia była analogiczna — k.p.k. z 1928 r. używał pojęcia "oskarżony". PRL zachował termin, choć w okresie stalinowskim faktyczne uprawnienia oskarżonego były często ograniczane (zwłaszcza w sprawach politycznych — pozaprocesowe naciski, ograniczenia obrony, ustawienie procesu jako rytuału propagandowego). III RP — k.p.k. z 1997 r. — wzmocniła gwarancje, w tym pod wpływem orzecznictwa ETPC.
Źródło: ustawa z 6 VI 1997 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89 poz. 555) (art. 71-86); ustawa z 19 IV 1969 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 13 poz. 96); rozporządzenie Prezydenta RP z 19 III 1928 r. — Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 33 poz. 313); Konstytucja RP z 2 IV 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483) (art. 42)
Kolekcja: akty normatywne, orzecznictwo i postępowanie