← Prawo cywilne XIX i XX wieku
L5possessio nomine proprio · Eigenbesitz
ang. autonomous possession
possessio civilis / Eigenbesitz (łaciński; niemiecki)
— Klasyczna fundamentalna kategoria prawa rzeczowego — szczególny rodzaj posiadania, w którym posiadacz włada rzeczą jak właściciel (animus rem sibi habendi), niezależnie od tego, czy faktycznie jest właścicielem. Klasyczne rzymskie pojęcie possessio civilis — fundamentalna instytucja klasycznego ius civile, klasyczna konstrukcja oparta na dwóch elementach: (1) CORPUS — fizyczne władanie rzeczą; (2) ANIMUS POSSIDENDI — wola władania jak właściciel (animus domini). Klasyczna definicja Paulusa D. 41.2.3.1: possidere autem videmur, nec animo, nec corpore, sed utroque (uważa się, że posiadamy nie samą wolą, nie samym ciałem, ale obojgiem). Klasyczne rzymskie typy posiadania: (1) POSSESSIO CIVILIS — posiadanie cywilne (z animus domini), klasyczne, prowadzące do zasiedzenia; (2) POSSESSIO AD INTERDICTA — posiadanie chronione interdyktami pretorskimi, ale niekoniecznie prowadzące do zasiedzenia (np. posiadanie zastawnika, kolona); (3) POSSESSIO NATURALIS (DETENTIO) — władanie faktyczne bez animus domini (np. najemca, dzierżawca trzyma rzecz dla właściciela), klasycznie nazywane dzierżeniem. Klasyczne rzymskie zasady: D. 41.2.3.19: nemo sibi ipsi causam possessionis mutare potest (nikt nie może sam sobie zmienić podstawy posiadania) — klasyczna zasada zachowana w pandektystyce. Klasyczne ius commune i pandektystyka XIX w. wykrystalizowały współczesną dystynkcję między Eigenbesitz (posiadaniem samoistnym) a Fremdbesitz (posiadaniem zależnym). BGB §§ 854-872 — Besitz: § 854 (Erwerb des Besitzes — nabycie posiadania); § 872 (Eigenbesitz — kto posiada rzecz jako własną — klasyczna pandektystyczna definicja oparta na rzymskim animus domini); § 868 (mittelbarer Besitz — pośrednie posiadanie, np. wynajmujący jest posiadaczem pośrednim, najemca — bezpośrednim). Code civil art. 2255-2258 — analogiczna francuska regulacja possession à titre de propriétaire. Polski Kodeks cywilny art. 336 — fundamentalna polska regulacja: posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel — posiadacz samoistny — jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą — posiadacz zależny — klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB i rzymskim possessio civilis. Polska konstrukcja posiadania samoistnego: (1) DWA ELEMENTY — corpus (faktyczne władanie) + animus domini (wola władania jak właściciel); klasyczna polska konstrukcja oparta na rzymsko-pandektystycznej tradycji; (2) NIEZALEŻNOŚĆ OD STANU PRAWNEGO — posiadacz samoistny może być zarówno faktycznym właścicielem (qui habet et possidet), jak i osobą, która nie jest właścicielem (np. uzurpator, nabywca w drodze nieważnej czynności prawnej); (3) DOMNIEMANIE SAMOISTNOŚCI — KC art. 339: domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym (klasyczna polska konstrukcja chroniąca posiadacza); (4) DOMNIEMANIE ZGODNOŚCI Z PRAWEM — KC art. 341: domniemywa się, że posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym (klasyczna konstrukcja chroniąca posiadacza); (5) DOMNIEMANIE CIĄGŁOŚCI — KC art. 340: gdy posiadanie zostało utracone i odzyskane w ciągu roku, domniemywa się ciągłość. Polskie znaczenie posiadania samoistnego: (1) ZASIEDZENIE — KC art. 172-176: tylko posiadanie samoistne (z animus domini) prowadzi do zasiedzenia (klasyczna polska zasada oparta na rzymskim possessio civilis); (2) OCHRONA POSIADANIA — KC art. 342-352: posiadacz samoistny ma szerszą ochronę niż zależny; (3) NABYCIE POŻYTKÓW — KC art. 224-225: posiadacz samoistny w dobrej wierze nabywa pożytki naturalne i cywilne; (4) ROZLICZENIA Z WŁAŚCICIELEM — KC art. 224-227: szczególne reguły rozliczeń (wynagrodzenia za korzystanie, zwrot pożytków, odszkodowanie, zwrot nakładów); (5) BUDOWA NA CUDZYM GRUNCIE — KC art. 231: posiadacz samoistny w dobrej wierze może żądać przeniesienia własności gruntu, na którym wzniósł budynek o wartości znacznie przewyższającej wartość gruntu. Polskie typy posiadaczy samoistnych: (1) WŁAŚCICIEL — pełna zgodność stanu faktycznego z prawnym (qui habet et possidet); (2) POSIADACZ NIEUPRAWNIONY W DOBREJ WIERZE — np. kupujący od osoby błędnie wpisanej do KW jako właściciel, klasyczne polskie zastosowanie z powodu błędów w rejestrze; (3) POSIADACZ NIEUPRAWNIONY W ZŁEJ WIERZE — uzurpator, klasyczna polska kazuistyka; (4) POSIADACZ POD WARUNKIEM ZASTRZEŻENIA WŁASNOŚCI — KC art. 589 (sprzedaż z zastrzeżeniem własności): kupujący jest posiadaczem zależnym, sprzedawca pozostaje samoistnym; (5) POSIADACZ NIEPEWNY (vis dubia) — kazuistyka rozbudowana co do wątpliwych przypadków. Polskie cechy w stosunku do BGB: (1) ZACHOWANIE RZYMSKIEJ DYSTYNKCJI — KC art. 336: dwa rodzaje posiadania (samoistne i zależne), klasyczna polska konstrukcja oparta na BGB; (2) DOMNIEMANIA — KC art. 339-341: szeroki system domniemań chroniących posiadacza, klasyczna polska konstrukcja procesowa; (3) ZNACZENIE PRAKTYCZNE — posiadanie samoistne jako fundamentalna kategoria w sprawach o zasiedzenie, ochronę własności, rozliczenia po nieważnej umowie.
Źródło: ABGB §§ 309 i n.; BGB § 872; KC 1964 art. 336, 172, 344
Kolekcja: prawo rzeczowe
Odpowiedniki zewnętrzne: Q829909